Қысқа жауап: Қызыл иек фистуласы – қызыл иекте шығып, басылып қалатын безеуге ұқсас көпіршік және көп жағдайда тіршілігін жойған тістің тамыр ұшындағы созылмалы қабынудың сыртқа ашылатын дренаж жолы. Ауру тудырмауы мүмкін, бірақ өздігінен өтпейді. Ем – көзді жою; әдетте тамыр арнасын емдеу, қажет болса арнаны қайта емдеу, тамыр ұшы хирургиясы не жұлу жасалады, ал көз тазаланған соң фистула көбіне бітеледі.
Қызыл иек фистуласы – қызыл иекте пайда болатын шағын, безеуге ұқсас көпіршік және көп жағдайда астындағы тісте не тамырдың айналасында жалғасып жатқан қабынудың сыртқа ашылатын дренаж жолы. Көпіршік мезгіл-мезгіл жарылып, тұзды не жағымсыз дәмді сұйықтық қалдырады, содан кейін қайта пайда болады. Ауру тудырмайтындықтан көпшілік мән бермейді; ал қызыл иек фистуласы қабынудың өз жолын тапқанының белгісі және көзі емделмейінше біржола бітеледі деп күтілмейді. Бұл мақалада фистуланың неге пайда болатынын, қалай анықталатынын, ем нұсқаларын және үйде нені жасауға болатынын, нені жасауға болмайтынын баяндаймыз.
Қызыл иек фистуласы дегеніміз не?
Қызыл иек фистуласы – сүйек ішіндегі қабыну жинақталған ірінді сыртқа шығару үшін ашқан жіңішке өзектің қызыл иектегі аузы. Халық арасында «қызыл иек безеуі», «тістегі фистула» не «тіс фистуласы» деп те аталады. Медициналық тілде ауыз ішіне ашылатын бұл жол синус жолы (sinus tract) деп аталады.
Фистула жалғыз өзі ауру емес, белгі. Көзі көбіне тіршілігін жойған тістің тамыр ұшындағы созылмалы инфекция. Ірің шығатын жол тапқандықтан қысым азаяды; сондықтан фистуласы бар тістер көбіне ауру бермейді. Аурудың болмауы мәселенің өткенін білдірмейді; тек қабынудың үнсіз жалғасып жатқанын көрсетеді.
Фистула аузы әдетте мәселелі тістің тамыр деңгейінде, қызыл иектің ерін не бет жағында көрінеді. Сирегірек таңдай не тіл жағына, өте сирек бет терісіне де ашылуы мүмкін.
Қызыл иек фистуласы неден болады?
Қызыл иек фистуласының ең жиі себебі – терең тіс жегісі, сынық не соққыдан кейін тіс жүйкесінің (пульпа) жұғып, өліп, тамыр ұшында қабыну дамуы. Бактериялар тамыр арнасынан тамыр ұшына ілгерілейді, айналасындағы сүйекте қабыну ошағы түзіледі және уақыт өте бұл ошақ дренаж жолын ашады.
- Емделмеген терең тіс жегісі: Тіс жегісі жүйкеге жеткенде жүйке қабынып, уақыт өте тіршілігін жоюы мүмкін.
- Бұрын тамыр арнасы емделген тісте тұрақты инфекция: Тазаланбаған арна, ағып тұрған пломба не тамыр жарықшағы қабынудың жалғасуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдай тамыр арнасын қайта емдеуді қажет етуі мүмкін.
- Тіс жарақаты: Жылдар бұрын алынған соққы жүйкенің үнсіз өліп қалуына себеп болуы мүмкін.
- Ілгерілеген қызыл иек ауруы: Терең қызыл иек қалталарында дамитын іріңдік те қызыл иекте фистула түзуі мүмкін.
- Балалардағы сүт тісінің іріңдігі: Жегіленген сүт тістерінде фистула өте жиі кездеседі және астынан келе жатқан тұрақты тіске әсер етуі мүмкін.
Фистуланы жіті тістік іріңдіктің созылмалыға айналған күйі деп те қарастыруға болады: жіті іріңдікте ісіну және лүпілдеген ауру алдыңғы орында, ал фистулада қабыну сыртқа жол тапқандықтан көрініс үнсізірек.
Қызыл иек фистуласының белгілері қандай?
Қызыл иек фистуласының ең тән белгісі – бір жерде қайта-қайта шығып, басылатын, ұшы сары-ақ шағын көпіршік. Оған ілесе алатын басқа көріністер мыналар:
- Көпіршікті басқанда не өздігінен келетін тұзды, ащы не жағымсыз дәмді сұйықтық
- Ауыздағы тұрақты жағымсыз иіс не дәм
- Тиісті тістің түсінің қарауы
- Шайнағанда жеңіл сезімталдық не тістің «көтеріліп қалған» сезімі
- Кейде мүлде ауру болмауы
Қызба, бетте не мойында жайылған ісіну, жұтыну не ауыз ашудағы қиындық болса, жағдай енді үнсіз фистула емес; сол күні тіс дәрігеріне не шұғыл көмек қызметіне жүгіну керек.
Қызыл иек фистуласы қалай анықталады?
Қызыл иек фистуласының қай тістен шығатыны тексеру мен рентген арқылы анықталады; өйткені фистула аузы әрдайым мәселелі тістің дәл үстінде бола бермейді. Дәрігер тістерді тықылдатып, суық сынағы сияқты әдістермен тіршілік жағдайын бағалайды, қызыл иек қалталарын өлшейді.
Көзді табудың жиі қолданылатын жолдарының бірі – фистула аузынан жіңішке әрі иілгіш рентгенконтрасты материалды (көбіне гутаперча конусын) енгізіп, рентген түсіру. Материал өзек бойымен ілгерілеп, қабыну ошағын көрсетеді. Қажет жағдайда үш өлшемді бейнелеу де жоспарлауға көмектеседі.
Қызыл иек фистуласының емі қалай жасалады?
Қызыл иек фистуласының емі фистуланың өзін емес, көзіндегі инфекцияны жоюға бағытталған; көз тазарғанда фистула көп жағдайда өздігінен бітеледі. Фистуланы кесіп тігу не тек дәрімен басу – тұрақты шешім емес.
Тамыр арнасын емдеу
Көз тіршілігін жойған тіс болса және тісті сақтауға болатын жағдайда, алғашқы нұсқа әдетте тамыр арнасын емдеу. Арналар тазаланып, залалсыздандырылады, қажет болса сеанстар арасында арнаға дәрі салынады, содан кейін арналар толтырылады. Фистула аузы көбіне бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін құрғап, бітеледі.
Тамыр арнасын қайта емдеу және хирургиялық нұсқалар
Бұрын тамыр арнасы емделген тісте қабыну жалғасса, арнаны қайта емдеу бағаланады. Кейбір жағдайда тамыр ұшы хирургиялық жолмен тазаланатын апикалды резекция (тамыр ұшын операциялау) күн тәртібіне келуі мүмкін.
Тіс жұлу
Тіс тігінен тамыр сынығы, ілгерілеген сүйек жоғалту не қалпына келтіруге болмайтындай зат жоғалту салдарынан сақталмаса, жұлу ұсынылуы мүмкін. Жұлынған тістің орнының қалай толтырылатыны бөлек жоспарланады.
Антибиотик қашан қажет?
Антибиотик жалғыз өзі фистуланы емдемейді; жайылатын инфекция, қызба не жалпы жағдайға әсер ететін көрініс болса, дәрігер емге көмекші ретінде тағайындауы мүмкін. Дәрінің түрі мен мерзімін тек тексерген дәрігер шешеді.
Қызыл иек фистуласы өздігінен өте ме?
Қызыл иек фистуласы өздігінен өтпейді; көпіршік жарылып басылғанда өтіп кеткендей көрінгенімен, көздегі инфекция жалғасып жатқандықтан, қысқа уақытта қайта пайда болады. Ұзақ уақыт емделмей қалған созылмалы қабыну айналасындағы сүйектің жоғалуына әкелуі, көрші тістерге әсер етуі және организм төзімділігі төмендеген кезеңде жіті іріңдікке айналуы мүмкін.
Балаларда сүт тісінен болатын фистулаға астында дамып келе жатқан тұрақты тіс бүршігіне әсер етуі мүмкін болғандықтан, бөлек мән беру керек.
Үйде не істеуге болады, нені істеуге болмайды?
Қызыл иек фистуласында үйде жасалатындар тек дәрігерге жеткенше жайлылықты арттыруға бағытталған; көзді емдемейді.
- Жылы тұзды сумен ауызды жайлап шаю аймақты таза ұстауға көмектесуі мүмкін.
- Тістерді жұмсақ щеткамен тазалауды жалғастырыңыз, аймақты тітіркендіруден сақтаныңыз.
- Көпіршікті инемен тілмеңіз, қыспаңыз; бұл инфекцияны таратуы мүмкін. Егжей-тегжейі үшін тіс іріңдігін үйде жару мақаламызды қарауға болады.
- Қолда қалған антибиотиктерді өз бетіңізше қолданбаңыз; белгілер басылады, бірақ көз қалады.
- Қызыл иектің үстіне аспирин не ыстық компресс қоймаңыз.
Қызыл иек фистуласының алдын алу жолдары
Қызыл иек фистуласының алдын алудың жолы – тіс жегісін жүйкеге жеткізбей ұстау және тістерді соққыдан қорғау. Күніне екі рет фторы бар пастамен тазалау, тіс аралығын тазалау, қантты тағам мен сусындардың жиілігін азайту және тұрақты тексеру – негізгі қадамдар. Спортпен айналысатындар үшін ауыз қорғағыш жарақат қаупін азайтады. Бұрын соққы алған тістің түсінің өзгергенін байқасаңыз, белгі болмаса да тексерту орынды. Терминдердің түсіндірмесі үшін стоматология сөздігімізге қарай аласыз.
Қызыл иегіңізде көпіршік болса, Анкарада қашан жүгіну керек?
Қызыл иегіңізде бір жерде қайталанатын көпіршік, тұзды сұйықтық не түсініксіз жағымсыз дәм байқасаңыз, ауру болмаса да бірнеше күн ішінде тексеруді жоспарлаған жөн; ісіну, қызба не ауыз ашудағы қиындық болса, күтпей жүгініңіз. Çankaya ауданындағы Park Oran емханамызда көзді тексеру мен рентген арқылы анықтап, сізге лайықты ем нұсқаларын түсіндіреміз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қызыл иек фистуласы қауіпті ме?
Фистула көбіне ауру бермесе де, астындағы қабынудың жалғасып жатқанын көрсетеді. Емделмесе, айналасындағы сүйектің жоғалуына әкелуі және жіті іріңдікке айналуы мүмкін. Сондықтан ауру болмаса да тексеру ұсынылады.
Тамыр арнасын емдегеннен кейін фистула қашан бітеді?
Көз сәтті тазартылғанда фистула аузы көп жағдайда бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін құрғап, бітеледі. Бітпесе, дәрігер көзді қайта бағалайды.
Қызыл иек фистуласы антибиотикпен өте ме?
Антибиотик көпіршікті уақытша басуы мүмкін, бірақ көздегі инфекцияны жоймайды; дәрі тоқтатылғанда фистула әдетте қайта пайда болады. Дәрі қажет пе, жоқ па, оны тексерген дәрігер шешеді.
Тамыр арнасы емделген тісте фистула неге шығады?
Арна жүйесінде тазаланбаған бөлік, ағып тұрған пломба не тәждегі саңылау немесе тамыр жарықшағы қабынудың жалғасуына себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайда тамыр арнасын қайта емдеу не тамыр ұшы хирургиясы бағаланады.
Баламның сүт тісінде фистула бар, түсетін болса күтуге бола ма?
Сүт тісінің фистуласы астында дамып келе жатқан тұрақты тіс бүршігіне әсер етуі мүмкін болғандықтан, күту ұсынылмайды. Тістің жағдайына қарай сүт тісінің тамыр арнасын емдеу не жұлу және қажет болса орын ұстағыш жоспарланады.
