Терең тістем (deep bite; жоғарғы алдыңғы тістердің төменгі алдыңғы тістерді қалыптыдан артық, көбіне жартысынан көбін жабуы) жеңіл және орташа деңгейде болса, науқастардың көпшілігінде элайнерлермен түзетілуі мүмкін. Капалар алдыңғы тістерді жақ сүйегіне қарай сәл батырады (интрузия), артқы тістердің біраз ұзаруына мүмкіндік береді, ал жоғарғы капаның ішкі бетіндегі шағын тістеу рампалары төменгі алдыңғы тістердің тістемді ашуына көмектеседі. Қалыпты тістемде жоғарғы алдыңғы тістер төменгілерін 2–3 мм жабады; терең тістемде бұл мөлшер 4–5 мм-ден асады, кейде төменгі тістер жоғарғы таңдайға, ал жоғарғы тістер төменгі қызыл иекке тиеді. Терең тістем жақ сүйегіне байланысты болса (сүйектік) немесе алдыңғы тістерді өте көп батыру қажет болса, капаның өзі жеткіліксіз болуы мүмкін; брекет, өсу кезеңінде функционалдық аппарат, ересектерде хирургия нұсқалары тексеру кезінде бағаланады.
Терең тістем дегеніміз не және оны қалай байқауға болады?
Тістер жабылған кезде жоғарғы алдыңғы тістердің төменгі алдыңғы тістерді тік бағытта қаншалықты жабатыны овербайт (тік жабу) деп аталады. Бұл мөлшер төменгі тіс биіктігінің 30%-ынан асса, терең тістем деп анықталады. Ауыр дәрежеде төменгі алдыңғы тістер жоғарғы тістердің артындағы таңдай тініне тиюі мүмкін. Белгілері:
- Күлген кезде төменгі алдыңғы тістердің мүлде дерлік көрінбеуі.
- Жоғарғы алдыңғы тістердің артындағы қызыл иекте сезімталдық, қызару немесе төмен түсу (төменгі тістердің жарақаты).
- Төменгі алдыңғы тістердің кесу жиектерінің қажалуы.
- Жақ буынының шаршауы, шайнау бұлшықеттерінің керілуі немесе таңертеңгі қаттылық.
- Беттің төменгі бөлігінің қысқа әрі терең көрінуі, ерін астындағы айқын ойық.
Клиникада тік жабу мөлшері өлшенеді; бүйірлік бас сүйек рентгенограммасы (цефалометриялық рентген) арқылы жақ сүйектерінің бұрыштары мен алдыңғы тістердің еңісі бағаланады. Терең тістем көбіне алға шығып тұрған тістермен (ұлғайған овержет) бірге кездеседі; бұл жағдайда екі мәселе бірге жоспарланады. Тиісті ақпаратты алға шығып тұрған тістер бетінен таба аласыз.
Терең тістемнің себептері қандай?
- Тұқым қуалайтын жақ құрылымы: Төменгі жақтың қысқа немесе артта болуы және тістем жазықтығының көлденең бағытта дамуы (бұрышы төмен сүйектік құрылым).
- Алдыңғы тістердің шамадан тыс шығуы: Алдыңғы тістер бір-біріне тіреліп тоқтамайтын жағдайларда тістер тым ұзарады.
- Артқы тістердің аз шығуы немесе жоғалуы: Азу тістер жоқ немесе қажалған болса, тістем тереңдейді.
- Күшті шайнау бұлшықеттері: Бұлшықеттер артқы тістерді сүйекке итереді, тік биіктік азаяды.
- Тіс қысу және шықырлату (бруксизм): Тістердің жылдар бойы қажалуы тістем биіктігін төмендетеді.
- Бұрынғы ортодонтиялық емнің қайталануы: Нәтижені бекітуге мән берілмесе, терең тістем ең жиі қайталанатын мәселелердің бірі.
Элайнерлер терең тістемді қалай түзетеді?
Терең тістемді ашу үшін алдыңғы тістердің қысқаруы немесе артқы тістердің ұзаруы қажет; әдетте екеуі бірге жоспарланады. Капа жүйелерінде қолданылатын механизмдер:
Алдыңғы тістерді батыру (интрузия)
Капа алдыңғы тістерді біртіндеп жақ сүйегіне қарай итереді. Бұл қозғалыс капа үшін орташа күрделі; табысты болуы үшін алдыңғы және бүйір тістерге аттачменттер (тіс түстес композит дөңестер) орнатылады. Бүйір тістердегі аттачменттер капаның орнынан көтерілмей, алдыңғы тістерге қысым түсіруіне мүмкіндік беретін тірек қызметін атқарады.
Тістеу рампалары
Жоғарғы капаның алдыңғы тістердің артына сәйкес келетін бөлігіне шағын пластик дөңестер (тістеу рампасы немесе bite ramp) қосылады. Төменгі алдыңғы тістер осы рампаға тигенде артқы тістер бір-бірінен ажырайды; осылайша артқы тістер ұзаруға, алдыңғы тістер батуға бағытталады. Бұл мүмкіндікті көптеген капа жүйелерінде жоспарлау бағдарламасына қосуға болады.
Артқы тістерді ұзарту (экструзия)
Артқы тістердің бір-бірінен ажырауы бұл тістердің бақыланатын түрде шығуына мүмкіндік береді және тістем биіктігі артады. Бұл қозғалыс аттачменттермен қолдау табады. Беттің биіктігі онсыз да ұзын науқастарда шектеулі деңгейде қолданылады.
Алдыңғы тістерді алға еңкейту
Артқа қарай жатқан жоғарғы алдыңғы тістерді (әсіресе II класс 2-бөлім деп аталатын түрде) алға еңкейтудің өзі тістемді біраз ашады. Капа бұл қозғалысты болжамды түрде орындай алады.
Қандай терең тістемдерде элайнерлер жеткіліксіз?
- Көп мөлшерде интрузия қажет болатын жағдайлар: Алдыңғы тістерді 3–4 мм-ден артық батыру қажет болса, капаның өз бетінше табысқа жетуі азаяды. Брекет, арнайы интрузиялық доға немесе мини-винт (уақытша анкерлік винт) қолдауы қажет болуы мүмкін.
- Сүйектік терең тістем: Төменгі жақ қысқа әрі артта болса, тек тіс қозғалысы бет көрінісін және буынға түсетін жүктемені түзетпейді. Өсу кезеңінде төменгі жақты алға бағыттайтын функционалдық аппараттар; ересектерде ортогнатиялық хирургиямен бірге ортодонтия жоспарлануы мүмкін.
- Айқын қажалу және қысқа тістер: Қажалған тістерде тістем биіктігі тек ортодонтиямен емес, протездік қалпына келтірумен (қаптама, винир) де шешіледі; ортодонтия мен протездеу бірге жоспарланады.
- Қызыл иек жарақаты: Төменгі тістер таңдайға, жоғарғы тістер қызыл иекке зақым келтірсе, дәрігер ең алдымен тістемді жылдам ашу әдістерін (қысқа мерзімді брекет, алынбайтын тістеу блоктары) таңдауы мүмкін.
- Жақ буынының мәселелері: Буында айқын ауырсыну немесе құлыпталу болса, алдымен буын бағаланады.
Брекет пен капаның терең тістемдегі рөлдері туралы элайнер ме, брекет пе бетінен, сүйектік шектеулер туралы жақ құрылымын түзете ме бетінен оқи аласыз.
Терең тістемді элайнерлермен емдеу қанша уақытқа созылады?
Тік қозғалыстар көлденең қозғалыстарға қарағанда баяу жүретіндіктен, терең тістемді емдеу орташа капа емінен сәл ұзағырақ созылуы мүмкін:
- Жеңіл терең тістем (жабу 4–5 мм): Шамамен 9–12 ай.
- Орташа терең тістем (жабу 5–7 мм, тістердің қисық орналасуымен бірге): Шамамен 12–20 ай.
- Ауыр немесе сүйектік құрамдасы бар жағдайлар: 18–24 ай және одан ұзақ; мерзімді қосымша әдістер анықтайды.
Капаларды күніне 20–22 сағат тағу, тістеу рампаларының дұрыс тиюі және бар болса эластиктерді тұрақты қолдану мерзімге әсер етеді. Кейбір науқастарда алғашқы жиынтық аяқталғаннан кейін тістемді толық орнықтыру үшін қосымша капа жиынтығы қажет болады. Жалпы ақпаратты емдеу мерзімі бетінен көре аласыз.
Балалар мен ересектерде терең тістемді емдеу әртүрлі ме?
Балалар мен жасөспірімдерде өсу жалғасып жатқандықтан, артқы тістердің шығуы тістемді ашуға табиғи түрде көмектеседі және ем болжамдырақ болады. Төменгі жақ артта болса, 10–13 жас аралығындағы өсу серпілісі кезінде функционалдық аппараттар немесе төменгі жақты алға шығаратын арнайы капа жүйелері қолданылуы мүмкін. Осы кезеңде жүргізілген ем ересек жаста хирургияға деген қажеттілікті азайтуы мүмкін. Ересектерде өсу аяқталғандықтан, тістем тек тіс қозғалысы арқылы ашылады; интрузия сәл баяу жүреді, сүйек пен қызыл иектің денсаулығы алдын ала бағаланады. Жылдар бойы пайда болған қажалу, тіс қысу және буынға қатысты шағымдар жоспарға енгізіледі. Ересектерде терең тістем мен қызыл иектің төмен түсуі қатар жүрсе, емге пародонттық (қызыл иекке қатысты) бақылау қосылады. Жасқа қатысты ақпаратты элайнерлерді қай жастан тағуға болады бетінен оқи аласыз.
Емнен кейін терең тістем қайталана ма?
Терең тістем — қайталану бейімділігі жоғары мәселелердің бірі; батырылған алдыңғы тістер қайта ұзаруға, ұзартылған артқы тістер қайта батуға бейім. Нәтижені бекіту үшін:
- Алмалы ретейнер: Артқы тістерді жабатын мөлдір ретейнер тістем биіктігін сақтауға көмектеседі. Кейбір ретейнерлерге тістеу рампасын қосуға болады. Алғашқы айларда ұзақ уақыт, кейін өмір бойы түнде тағылады.
- Алынбайтын ретейнер: Алдыңғы тістердің артына жапсырылатын жіңішке сым тістердің тізбегін сақтайды; алайда терең тістемде төменгі тістер жоғарғы сымға соғылмауы үшін жоспарлы түрде орнатылады.
- Тіс қысуды бақылау: Бруксизм болса, түнгі капа ұсынылуы мүмкін; ретейнер бұл қызметті ішінара атқара алады.
- Тұрақты бақылау: Алғашқы екі жылда тік жабу мөлшері қадағаланады.
Нәтижені бекіту кезеңі туралы емнен кейінгі ретейнер бетінен, капамен емдеуге жарамдылықтың жалпы өлшемдері туралы элайнерлер кімге жарайды бетінен оқи аласыз.