Мөлдір элайнерлер сөздігі: емде кездесетін терминдер және олардың мағынасы

Ағартуға арналған капа — тісті ағартатын гельді тістерде ұстап тұру үшін жасалатын жұмсақ әрі иілгіш капа; ол тістерді жылжытпайды. Оны элайнермен шатастыруға болмайды: ортодонтиялық элайнер қатты материалдан, сериямен және әрқайсысы тістердің әр түрлі орналасуына сәйкес жасалады. Кейбір пациенттер ем соңында ретейнерді ағарту үшін қолдануға бола ма деп дәрігерінен сұрайды; бұл шешімді дәрігер қабылдайды.

Айқас тістесу — тістесу кезінде бір немесе бірнеше жоғарғы тістің төменгі тістердің сыртында емес, ішкі жағында қалуы; ол алдыңғы немесе бүйір аймақта кездесуі мүмкін. Тіске байланысты бір тістің айқас тістесуін элайнерлермен түзетуге болады. Жақтың тарлығынан туындаған бүйір айқас тістесуде, әсіресе ересектерде, кеңейткіш аппарат немесе хирургиялық қолдау қажет болуы мүмкін.

Осы тақырып бойынша толық бет

Алға шығыңқы тістер — жоғарғы алдыңғы тістердің алға қарай еңкейіп, төменгі тістердің алдындағы көлденең қашықтықтың (овержеттің) артуы. Бұл тіске байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ төменгі жақтың артта орналасуынан да туындауы мүмкін. Тіске байланысты жеңіл және орташа жағдайларда элайнерлер қолданылуы мүмкін; қаңқалық жағдайларда өсу кезеңінде жақты бағыттау, ересектерде хирургия қажет болуы мүмкін.

Осы тақырып бойынша толық бет

Аралас тістесу — ауызда сүт тістері мен тұрақты тістер қатар болатын, шамамен 6–12 жас аралығындағы кезең. Бұл кезеңде кейбір элайнер жүйелері балаларға арналған арнайы серияларды ұсынады; капалар түсетін сүт тістеріне және шығып келе жатқан тұрақты тістерге бейімделетіндей етіп жасалады. Ерте емдеу қажет пе, жоқ па — ортодонтиялық тексеруде анықталады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Аттачмен — элайнердің тісті жақсырақ ұстауы және бұру, ұзарту сияқты қозғалыстарды жүзеге асыруы үшін тіс бетіне жапсырылатын, тіс түстес шағын композит шығыңқы. Оларды қай тістерге орнату цифрлық жоспарда анықталады, ал клиникада арнайы шаблон көмегімен жапсырылады. Ем аяқталған соң эмальға зиян келтірмей алынады және тіс жылтыратылады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Ашық тістесу — артқы тістер жабылғанда алдыңғы тістердің бір-біріне тимей, олардың арасында тік саңылау қалуы. Ол саусақ сору, тілмен итеру әдеті немесе қаңқаның өсу ерекшелігі салдарынан пайда болуы мүмкін. Тіске байланысты жеңіл ашық тістесуді элайнерлермен (мөлдір капалармен) емдеуге болады; қаңқалық себептерге байланысты жағдайларда қосымша ем қажет болуы мүмкін.

Осы тақырып бойынша толық бет

Бақылау қабылдауы — элайнермен емдеу барысында дәрігер тістердің цифрлық жоспарға сай жылжып жатқанын, капалардың отыруын және аттачмендерді бағалап, келесі капаларды беретін кездесу. Әдетте 6–10 апта сайын өткізіледі; брекет-жүйемен салыстырғанда сирек. Жиілігі жағдайға және дәрігердің жоспарына қарай өзгереді.

Осы тақырып бойынша толық бет

Батырма (button) — тіске жапсырылып, эластик (резеңке) тағуға мүмкіндік беретін шағын металл немесе композит түйме. Элайнермен емдеуде жақтардың қатынасын түзету үшін эластик қажет болғанда қолданылады; эластик капада жасалған ойық (precision cut) немесе капа жиегінен тыс қалатын батырма арқылы бекітіледі. Ем аяқталған соң алынады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Брекет — алынбайтын ортодонтиялық емдеуде (брекет-жүйе) әр тістің бетіне жапсырылатын және ішінен доға сым өтетін шағын металл немесе керамикалық бөлшек. Сым брекеттер арқылы тістерге күш түсіреді. Элайнермен емдеуде брекет қолданылмайды; оның орнына күшті капа және қажет болса аттачмендер береді. Екі әдістің салыстыруы тиісті бетте сипатталған.

Осы тақырып бойынша толық бет

Бруксизм — әдетте ұйқы кезінде тістерді бейсаналы түрде қысу немесе қайрау. Ол тістің тозуына және самай-төменгі жақ буынындағы шағымдарға әкелуі мүмкін. Бруксизмі бар пациенттерде элайнерлер тезірек тозуы мүмкін; бұл туралы дәрігерге хабарлау қажет. Бруксизм кезінде қолданылатын түнгі капа тістерді жылжытпайтын қорғаныш аппараты болып табылады және элайнерден өзгеше.

Диастема — екі тістің арасында саңылау болуы; көбінесе жоғарғы орталық күрек тістердің арасында кездеседі. Ол ерін жүгеншесінің (френулум) жуан болуынан, тістердің кішілігінен, тістің жоқтығынан немесе әдеттерден туындауы мүмкін. Элайнер — диастеманы жабуда жиі қолданылатын әдіс; жабылған саңылау қайта ашылмауы үшін ретенция маңызды.

Осы тақырып бойынша толық бет

Кесу сызығы (trim line) — элайнердің қызыл иек жиегінде қай жерде аяқталатынын анықтайтын сызық. Кейбір жүйелер капаны қызыл иек шекарасын қайталайтын толқынды сызықпен, ал кейбіреулері қызыл иекке бірнеше миллиметр шығатын түзу сызықпен кеседі. Кесу сызығы капаның ұстау қабілетіне, байқалуына және қызыл иектің жайлылығына әсер етеді; бұл брендтер арасындағы нақты айырмашылықтардың бірі.

Қаңқалық сәйкессіздік — тістесу ақауы тістерден емес, жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің көлемі немесе орналасуындағы айырмашылықтан туындауы; мысалы, төменгі жақтың айқын артта немесе алда орналасуы. Элайнер жақ сүйегін өзгертпейді; мұндай жағдайларда өсу кезеңінде жақты бағыттау, ересектерде ортогнатиялық хирургиямен біріктірілген ем қажет болуы мүмкін.

Осы тақырып бойынша толық бет

Лингвалды ретейнер — ортодонтиялық емнен кейін алдыңғы тістердің ішкі (тіл жақ) бетіне жапсырылатын жіңішке сым. Ол сырттан көрінбейді және алынбайтындықтан пациенттің тәртібіне тәуелді емес; тістердің бұрынғы орнына жылжуына жол бермейді. Тіс жібін қолдануды қиындатуы мүмкін, ал сынса, дереу дәрігерге қаралу қажет. Әдетте мөлдір ретейнермен бірге қолданылады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Овербайт — тістесу кезінде жоғарғы алдыңғы тістердің төменгі алдыңғы тістерді тік бағытта қаншалықты жабатынын білдіреді; қалыпты мәні бірнеше миллиметр. Жабу артық болса — терең тістесу, мүлде болмаса немесе теріс болса — ашық тістесу туралы айтылады. Элайнерлерді жоспарлауда овербайт мөлшері өлшенеді және мақсатты мәні цифрлық жоспарда анықталады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Овержет — тістесу кезінде жоғарғы алдыңғы тістердің төменгі алдыңғы тістерден қаншалықты алда екенін көрсететін көлденең қашықтық; қалыпты мәні шамамен 2–3 миллиметр. Артық овержет «алға шығыңқы тістер» көрінісіне, теріс овержет алдыңғы айқас тістесуге сәйкес келеді. Элайнерлерді жоспарлауда овержет өлшенеді және оның тіске немесе жаққа байланысты екені бағаланады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Ортодонт — стоматология факультетінен кейін ортодонтия саласында мамандану білімін аяқтаған, тістер мен жақтардың ақауларын анықтау мен емдеуге маманданған стоматолог. Түркияда «Uzman Dt.» (маман стоматолог) немесе «Dr. Dt.» (стоматология ғылымдарының докторы) атағымен аталады. Элайнермен емдеуді жоспарлау және бақылау — Түрік ортодонтия қауымдастығы мен AAO (Американдық ортодонттар қауымдастығы) дәрігердің қадағалауымен жүргізуді ұсынатын процесс.

Осы тақырып бойынша толық бет

Прецизиялық ойық (precision cut) — элайнердің жиегіне эластик тағу үшін зауытта жасалатын шағын ілмек немесе кертік тәрізді ойық. Жақтардың қатынасын түзету үшін эластик жоспарланған жағдайларда қолданылады; тіске батырма жапсырудың қажеті болмай, эластик тікелей капаға тағылады. Оның орны мен пішінін цифрлық жоспарда дәрігер анықтайды.

Осы тақырып бойынша толық бет

Ретейнер — ортодонтиялық емнен кейін тістерді жаңа орнында ұстау үшін қолданылатын аппарат. Оның алынбалы түрлері — мөлдір Essix капасы және Хоули пластинкасы, алынбайтын түрі — лингвалды ретейнер сымы. Мөлдір ретейнер сырт көрінісі жағынан элайнерге ұқсайды, бірақ тістерді жылжытпайды. Қолдану мерзімін дәрігер анықтайды; жалпы қабылданған тәсіл — өмір бойы түнде тағу.

Осы тақырып бойынша толық бет

Ретенция — белсенді ортодонтиялық ем аяқталғаннан кейін тістердің жаңа орнында қалуын қамтамасыз ету үшін ретейнер (ретенциялық аппарат) қолданылатын кезең. Алынбалы мөлдір капа, Хоули пластинкасы немесе алынбайтын лингвалды сым қолданылуы мүмкін. Жалпы қабылданған тәсіл: алғашқы айларда күні бойы, кейін өмір бойы түнде тағу. Ретенция жасалмаса, рецидив байқалуы мүмкін.

Осы тақырып бойынша толық бет

Рефайнмент — алғашқы капалар сериясы аяқталғанда тістер мақсатты орнына толық жетпеген жағдайда жаңа цифрлық сканерлеу негізінде дайындалатын қосымша капалар жиынтығы. Ол тағу уақытының жеткіліксіздігі, капаның отыру ақаулары немесе күтпеген тіс қозғалыстары салдарынан қажет болуы мүмкін. Көптеген емдеуде бір немесе бірнеше қосымша жиынтық жоспарлау қалыпты жағдай және емнің бөлігі болып саналады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Рецидив — ортодонтиялық емдеу арқылы түзетілген тістердің уақыт өте бұрынғы орнына қарай қайта жылжуы. Тістерді қоршаған талшықтар мен сүйектің қайта құрылуы уақыт алатындықтан, ретейнер қолданылмаған жағдайда жиі кездеседі. Брекет-жүйеден кейінгі рецидив — элайнерлер ең жиі қолданылатын жағдайлардың бірі. Ретенция өмір бойы жалғасады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Тағу индикаторы — әсіресе жасөспірімдерге арналған кейбір элайнер серияларында капада болатын және ауызда болған уақытына қарай түсі солатын шағын белгі. Дәрігер мен отбасы капаның жеткілікті тағылып жүргенін осы белгі арқылы бақылай алады. Күніне 20–22 сағат тағу мақсатын орындауға көмектеседі; әр жүйеде бола бермейді.

Осы тақырып бойынша толық бет

Терең тістесу — жоғарғы алдыңғы тістердің төменгі алдыңғы тістерді тік бағытта қалыптыдан артық жабуы; ауыр жағдайларда төменгі тістер таңдайға тиюі мүмкін. Элайнерлермен алдыңғы тістерді тереңге басу (интрузия) және артқы тістерді ұзарту жоспарлануы мүмкін; осы мақсатта тістесу рампалары (bite ramp) қолданылады. Түзету дәрежесі әр жағдайға қарай тексеру кезінде бағаланады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Төменгі жақты алға шығару — өсуі жалғасып жатқан жасөспірімдерде артта орналасқан төменгі жақты алға бағыттауға арналған әдіс. Кейбір элайнер жүйелерінде капаларға қосылатын қанат тәрізді бөліктер осы қызметті атқарады, сөйтіп тістерді түзету мен жақты бағыттау бір мезгілде жүргізіледі. Тек өсу кезеңіндегі пациенттерде және сәйкес жағдайларда қолданылады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Түнгі капа — тісті қысу және қайрау (бруксизм) салдарынан тістерді тозудан қорғау үшін түнде тағылатын қатты немесе жұмсақ аппарат. Ол тістерді жылжытпайды және элайнер емес. Элайнер қолданатын бруксизмі бар пациенттер түнгі капаны элайнермен бірге тақпайды; мұндай жағдайда дәрігер капаның тозуын бақылайды және қажет болса шешім ұсынады.

Тістердің тығыз орналасуы — жақта тістердің тегіс тізілуіне орын жетіспеуі салдарынан тістердің бір-біріне мінуі, бұрылуы немесе қатардан шығуы. Бұл ең жиі кездесетін ортодонтиялық ақаулардың бірі. Жеңіл және орташа дәрежедегі тығыздықты элайнерлермен, қажет болса IPR арқылы орын босатып емдеуге болады; ауыр дәрежеде тіс жұлу немесе брекет-жүйе қажет болуы мүмкін.

Осы тақырып бойынша толық бет

Тістесу рампалары (bite ramp) — терең тістесу жағдайларында капаның жоғарғы алдыңғы тістердің ішкі бетіне сәйкес келетін бөлігіне қосылатын шағын шығыңқылар. Төменгі алдыңғы тістер осы рампаларға тиіп, артқы тістердің бір-бірінен ажырауын қамтамасыз етеді; осылайша артқы тістерді ұзарту және алдыңғы тістерді тереңге басу (интрузия) оңайлайды. Оларды цифрлық жоспарға дәрігер қосады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Хоули пластинкасы — таңдайға отыратын акрил негізден және алдыңғы тістердің алдынан өтетін жіңішке сымнан тұратын алынбалы ретенциялық аппарат. Ортодонтиялық емнен кейін тістерді орнында ұстау үшін қолданылады; берік және шағын түзетулер жасауға мүмкіндік береді. Мөлдір Essix капасымен салыстырғанда көбірек байқалады. Ретенцияның қай түрі сәйкес келетінін дәрігер анықтайды.

Осы тақырып бойынша толық бет

Цефалометриялық рентген суреті — бас сүйегі мен жақтардың бүйірінен түсірілетін стандартты рентген суреті. Ортодонт осы суретте жақтардың бір-біріне және бас сүйегінің негізіне қатысты орналасуын, тістердің көлбеулігін және өсу бағытын өлшейді. Тістесу ақауының тіске немесе қаңқаға байланысты екенін ажырату үшін қолданылады; элайнерлерді жоспарлауда қажет болғанда панорамалық суретпен бірге тағайындалады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Цифрлық сканерлеу — интраоралды сканер деп аталатын шағын камераның көмегімен тістер мен қызыл иектің үш өлшемді цифрлық моделін жасау. Дәстүрлі қалып массасы қажет болмайды. Алынған модель элайнерлерді жоспарлау бағдарламасына жіберіледі және капаларды өндірудің негізі болады. iTero — осындай сканерлердің кең тараған мысалы.

Осы тақырып бойынша толық бет

Чуи (chewie) — элайнерді таққаннан кейін бірнеше минут тістеп тұратын шағын, жұмсақ силикон білікше. Тістеу қимылы капаның тістерге толық отыруын қамтамасыз етеді және тіс пен капа арасындағы саңылауларды жоюға көмектеседі. Әсіресе жаңа капаға ауысқан күндері және капа дұрыс отырмағанда қолдану ұсынылады. Оны дәрігер немесе өндіруші береді.

Осы тақырып бойынша толық бет

Элайнерлер (мөлдір капалар) — тістерді біртіндеп жылжыту үшін жеке жасалатын жұқа, мөлдір пластик аппараттардың жалпы атауы. Цифрлық сканерлеу негізінде бірқатар капа дайындалады; әр капа тістерді бір қадам алға жылжытады. Алынбалы болғандықтан, тамақтанғанда және тіс тазалағанда шешіледі, күніне 20–22 сағат тағылады. Біздің клиникада элайнермен емдеу Invisalign жүйесі арқылы жүргізіледі.

Осы тақырып бойынша толық бет

Эластик — жоғарғы және төменгі жақтың арасына тағылатын шағын ортодонтиялық резеңке; ол жақтардың қатынасы мен тістесуді түзету үшін күш түсіреді. Элайнермен емдеуде кападағы ойықтарға (precision cut) немесе тіске жапсырылған батырмаларға (button) тағылады. Дәрігер айтқан мерзім бойы, әдетте капамен бірге күні бойы қолданылады және күн сайын жаңартылады.

Осы тақырып бойынша толық бет

ClinCheck — Invisalign жүйесінде дәрігер тістердің бастапқы күйінен мақсатты орнына дейінгі қозғалысын үш өлшемде жоспарлайтын бағдарламалық жасақтама. Жоспарға капалар саны, аттачмендердің орны, IPR көлемі және қозғалыстардың реттілігі кіреді. Дәрігер жоспарды өзгерте алады және бекітеді. Пациентке экранда көрсетілетін анимация болжам ғана; нақты нәтиже ем барысында бақылау қабылдауларында қадағаланады.

Осы тақырып бойынша толық бет

Essix капасы — ортодонтиялық емнен кейін тістерді орнында ұстау үшін тіс моделінде вакууммен қалыпталатын мөлдір ретейнер. Сырт көрінісі элайнерге ұқсайды, бірақ тістерді жылжытпайды. Әдетте түнде тағылады, уақыт өте тозатындықтан белгілі бір аралықпен жаңартылады. Хоули пластинкасы мен лингвалды ретейнер — ретенцияның басқа нұсқалары.

Осы тақырып бойынша толық бет

Invisalign — Align Technology компаниясы шығаратын және әлемде ең ұзақ уақыт бойы қолданылып келе жатқан элайнер жүйелерінің бірі. Ол SmartTrack капа материалымен, ClinCheck жоспарлау бағдарламасымен және iTero сканерімен біріктіріліп жұмыс істейді. Басқа жүйелер сияқты, ортодонт жоспарлаған сериялы капалар арқылы тістерді жылжытады; емнің сәттілігі жағдайды дұрыс таңдауға және пациенттің ұсыныстарды орындауына байланысты.

Осы тақырып бойынша толық бет

IPR (интерпроксималды редукция) — тістер арасында орын босату үшін эмаль бетінен өте жұқа қабатты (әдетте 0,2–0,5 мм) жұқа ажарлау жолақтарымен немесе бормен алу. Эмаль қалыңдығы шегінде орындалады және мұқият жасалғанда тіске зиян келтірмейді деп есептеледі. Оның қажеттілігі мен көлемі цифрлық жоспарда анықталады; әр жағдайда жасала бермейді.

Осы тақырып бойынша толық бет

iTero — Align Technology компаниясы шығаратын, элайнерлерді жоспарлауда кең қолданылатын интраоралды цифрлық сканер. Ол тістердің үш өлшемді моделін бірнеше минут ішінде жасайды; қалып массасын қажет етпейді. Сканерлеу нәтижесі Invisalign және кейбір басқа жүйелердің жоспарлау бағдарламасына жіберілуі мүмкін. Сондай-ақ емнің барысын бұрынғы сканерлеулермен салыстыру мүмкіндігі бар.

Осы тақырып бойынша толық бет

SmartTrack — Invisalign капаларында қолданылатын көп қабатты термопластикалық материалдың атауы. Икемді құрылымының арқасында тістерге жеңіл әрі тұрақты күш түсіруді және капаның тістерге жақсырақ отыруын көздейді. Материал атаулары брендке тән; материал айырмашылығы клиникалық нәтижені жалғыз өзі анықтамайды, жоспарлау мен пациенттің ұсыныстарды орындауы маңыздырақ.

Осы тақырып бойынша толық бет