Dərin dişləm (deep bite; üst ön dişlərin alt ön dişləri normadan artıq, çox vaxt yarısından çoxunu örtməsi) yüngül və orta dərəcədədirsə, əksər pasiyentlərdə şəffaf elaynerlə düzəldilə bilər. Elaynerlər ön dişləri çənə sümüyünə doğru bir qədər batırır (intruziya), arxa dişlərin bir qədər uzanmasına imkan verir, üst elaynerin daxili səthindəki kiçik dişləmə rampaları isə alt ön dişlərin dişləmi açmasına kömək edir. Normal dişləmdə üst ön dişlər alt dişləri 2–3 mm örtür; dərin dişləmdə bu miqdar 4–5 mm-i keçir və bəzən alt dişlər üst damağa, üst dişlər isə alt diş ətinə toxunur. Dərin dişləm çənə sümüyündən qaynaqlanırsa (skelet mənşəli) və ya ön dişlərin çox böyük miqdarda batırılması tələb olunursa, elayner tək başına kifayət etməyə bilər; breket, böyümə dövründə funksional aparat, böyüklərdə isə cərrahiyyə seçimləri müayinədə qiymətləndirilir.
Dərin dişləm nədir və necə müəyyən edilir?
Dişlər qapandıqda üst ön dişlərin alt ön dişləri şaquli istiqamətdə nə qədər örtməsinə overbite (şaquli örtmə) deyilir. Bu miqdar alt dişin hündürlüyünün 30%-ni keçdikdə dərin dişləm kimi təyin olunur. Ağır dərəcədə alt ön dişlər üst dişlərin arxasındakı damaq toxumasına toxuna bilər. Əlamətlər bunlardır:
- Gülümsəyərkən alt ön dişlərin demək olar ki, heç görünməməsi.
- Üst ön dişlərin arxasındakı diş ətində həssaslıq, qızartı və ya çəkilmə (alt dişlərin travması).
- Alt ön dişlərin kəsici kənarlarında aşınma.
- Çənə oynağında yorğunluq, çənə əzələlərində gərginlik və ya səhərlər sərtlik.
- Qısa və dərin görünən alt üz, dodaq altında nəzərəçarpan çuxur.
Klinikada şaquli örtmənin miqdarı ölçülür; yan çənə rentgeni (sefalometrik rentgen) ilə çənə sümüklərinin bucaqları və ön dişlərin mailliyi qiymətləndirilir. Dərin dişləm çox vaxt qabağa çıxan dişlərlə (artmış overjet) birlikdə müşahidə olunur; bu halda iki problem birlikdə planlaşdırılır. Müvafiq məlumata qabağa çıxan dişlər səhifəsindən çata bilərsiniz.
Dərin dişləmin səbəbləri nələrdir?
- İrsi çənə quruluşu: Alt çənənin qısa və ya geridə olması və dişləm müstəvisinin üfüqi istiqamətdə inkişaf etməsi (aşağı bucaqlı skelet quruluşu).
- Ön dişlərin həddindən artıq çıxması: Ön dişlərin bir-birinə dəyib dayanmadığı hallarda dişlər həddindən artıq uzanır.
- Arxa dişlərin az çıxması və ya itkisi: Azı dişləri əskikdirsə və ya aşınıbsa, dişləm dərinləşir.
- Güclü çeynəmə əzələləri: Əzələlər arxa dişləri sümüyə itələyir, şaquli hündürlük azalır.
- Diş sıxma və qıcırtma (bruksizm): Dişlərin illər ərzində aşınması dişləm hündürlüyünü azaldır.
- Əvvəlki ortodontik müalicənin residivi: Möhkəmləndirmə diqqətsiz qaldıqda dərin dişləm ən çox təkrarlanan problemlərdən biridir.
Şəffaf elayner dərin dişləmi necə düzəldir?
Dərin dişləmi açmaq üçün ön dişlərin qısalması və ya arxa dişlərin uzanması lazımdır; adətən hər ikisi birlikdə planlaşdırılır. Elayner sistemlərində istifadə olunan mexanizmlər bunlardır:
Ön dişlərin batırılması (intruziya)
Elayner ön dişləri mərhələli şəkildə çənə sümüyünə doğru itələyir. Bu hərəkət elayner üçün orta çətinlikdədir; uğur üçün ön və yan dişlərə ataşman (diş rəngində kompozit çıxıntılar) yerləşdirilir. Yan dişlərdəki ataşmanlar elaynerin yerindən qalxmadan ön dişlərə təzyiq göstərməsini təmin edən dayaq funksiyasını yerinə yetirir.
Dişləmə rampaları
Üst elaynerin ön dişlərin arxasına təsadüf edən hissəsinə kiçik plastik çıxıntılar (dişləmə rampası və ya bite ramp) əlavə edilir. Alt ön dişlər bu rampaya toxunduqda arxa dişlər bir-birindən ayrılır; beləliklə arxa dişlər uzanmağa, ön dişlər isə batmağa yönəldilir. Bu xüsusiyyət bir çox elayner sistemində planlaşdırma proqramına əlavə edilə bilər.
Arxa dişlərin uzadılması (ekstruziya)
Arxa dişlərin bir-birindən ayrılması bu dişlərin nəzarətli şəkildə çıxmasına imkan verir və dişləm hündürlüyü artır. Bu hərəkət ataşmanlarla dəstəklənir. Üz hündürlüyü onsuz da uzun olan pasiyentlərdə məhdud saxlanılır.
Ön dişlərin önə meyilləndirilməsi
Geriyə maili üst ön dişlərin (xüsusilə II sinif 2-ci yarımsinif adlanan tipdə) önə meyilləndirilməsi dişləmi tək başına müəyyən qədər açır. Elayner bu hərəkəti proqnozlaşdırıla bilən şəkildə həyata keçirə bilər.
Hansı dərin dişləmlərdə şəffaf elayner kifayət etmir?
- Böyük miqdarda intruziya tələb edən hallar: Ön dişlərin 3–4 mm-dən artıq batırılması lazımdırsa, elaynerin tək başına uğuru azalır. Breket, xüsusi intruziya qövsü və ya mini vint (müvəqqəti ankraj vinti) dəstəyi tələb oluna bilər.
- Skelet mənşəli dərin dişləm: Alt çənə qısa və geridədirsə, yalnız diş hərəkəti üz görünüşünü və oynağa düşən yükü düzəltmir. Böyümə dövründə alt çənəni önə istiqamətləndirən funksional aparatlar, böyüklərdə isə ortoqnatik cərrahiyyə ilə birlikdə ortodontiya planlaşdırıla bilər.
- Nəzərəçarpan aşınma və qısa dişlər: Aşınmış dişlərdə dişləm hündürlüyü təkcə ortodontiya ilə deyil, protetik bərpa (örtük, laminat) ilə də həll edilir; ortodontiya və protez birlikdə planlaşdırılır.
- Diş əti travması: Alt dişlər damağa, üst dişlər diş ətinə zərər verirsə, həkim ilk növbədə dişləmi sürətlə açan üsullara (qısamüddətli breket, sabit dişləmə blokları) üstünlük verə bilər.
- Çənə oynağı problemləri: Nəzərəçarpan oynaq ağrısı və ya kilidlənmə varsa, əvvəlcə oynaq qiymətləndirilir.
Breket və elaynerin dərin dişləmdəki rollarını şəffaf elayner, yoxsa breket səhifəsində, skelet məhdudiyyətlərini isə çənə quruluşunu düzəldirmi səhifəsində tapa bilərsiniz.
Dərin dişləmdə şəffaf elayner müalicəsi nə qədər çəkir?
Şaquli hərəkətlər üfüqi hərəkətlərdən daha yavaş getdiyi üçün dərin dişləmin müalicəsi orta elayner müalicəsindən bir qədər uzun çəkə bilər:
- Yüngül dərin dişləm (örtmə 4–5 mm): Təxminən 9–12 ay.
- Orta dərin dişləm (örtmə 5–7 mm, çəpik dişlərlə birlikdə): Təxminən 12–20 ay.
- Ağır və ya skelet komponentli hallar: 18–24 ay və daha çox; əlavə üsullar müddəti müəyyən edir.
Elaynerlərin gündə 20–22 saat taxılması, dişləmə rampalarının düzgün təmas etməsi və varsa, elastiklərin müntəzəm istifadəsi müddətə təsir edir. Bəzi pasiyentlərdə ilk dəst bitdikdən sonra dişləmi tam yerinə oturtmaq üçün əlavə elayner dəsti tələb olunur. Ümumi məlumat üçün müalicə müddəti səhifəsinə baxa bilərsiniz.
Uşaqlarda və böyüklərdə dərin dişləmin müalicəsi fərqlidirmi?
Uşaq və yeniyetmələrdə böyümə davam etdiyindən arxa dişlərin çıxması təbii olaraq dişləmin açılmasına kömək edir və müalicə daha proqnozlaşdırıla biləndir. Alt çənə geridədirsə, 10–13 yaş aralığındakı böyümə sıçrayışında funksional aparatlar və ya alt çənəni önə gətirən xüsusi elayner sistemləri istifadə oluna bilər. Bu dövrdə aparılan müalicə yetkin yaşda cərrahiyyəyə ehtiyacı azalda bilər. Böyüklərdə böyümə başa çatdığı üçün dişləm yalnız diş hərəkəti ilə açılır; intruziya bir qədər yavaş gedir və sümük, diş əti sağlamlığı əvvəlcədən qiymətləndirilir. İllər ərzində yaranmış aşınma, diş sıxma və oynaq şikayətləri plana daxil edilir. Böyüklərdə dərin dişləm diş ətinin çəkilməsi ilə birlikdədirsə, periodontal (diş əti) nəzarət müalicəni müşayiət edir. Yaşa görə məlumat üçün hansı yaşda şəffaf elayner səhifəsinə baxa bilərsiniz.
Dərin dişləm müalicədən sonra geri qayıdırmı?
Dərin dişləm residiv meyli yüksək olan problemlərdən biridir; batırılmış ön dişlər yenidən uzanmağa, uzadılmış arxa dişlər isə yenidən batmağa meyl göstərir. Möhkəmləndirmə üçün:
- Çıxarılan reteyner: Arxa dişləri örtən şəffaf reteyner dişləm hündürlüyünü qorumağa kömək edir. Bəzi reteynerlərə dişləmə rampası əlavə edilə bilər. İlk aylarda uzun müddət, sonra isə ömür boyu gecələr istifadə olunur.
- Sabit reteyner: Ön dişlərin arxasına yapışdırılan nazik məftil dişlərin düzülüşünü qoruyur; lakin dərin dişləmdə alt dişlərin üst məftilə dəyməməsi üçün planlı şəkildə yerləşdirilir.
- Diş sıxmaya nəzarət: Bruksizm varsa, gecə kapası tövsiyə oluna bilər; reteyner bu funksiyanı qismən öz üzərinə götürə bilər.
- Müntəzəm nəzarət: İlk iki il şaquli örtmənin miqdarı izlənilir.
Möhkəmləndirmə prosesi üçün müalicədən sonra reteyner səhifəsini, elayner müalicəsinə uyğunluğun ümumi meyarları üçün isə kimlər üçün uyğundur səhifəsini oxuya bilərsiniz.