Qısa cavab: Diş sıxmanın zərərləri sırasında mina aşınması, dişlərin qısalıb yastılaşması, nazik çatlar və diş qabarı qırıqları, plomba və örtük qırılmaları, eləcə də soyuq-isti həssaslığı var. İmplant üzərindəki protezlər də təsirlənə bilər. Bərpa plomba, örtük və ya kompleks plan ilə aparıla bilər; lakin əvvəlcə fərdi gecə kapası kimi üsullarla dişlər qorunur. Zərərin həcmi və uyğun üsul müayinədə müəyyən edilir.
Diş sıxmanın zərərləri çox vaxt illər ərzində, səssizcə toplanır. Çənə əzələləri yuxu zamanı və ya gün ərzində dişləri güclü şəkildə bir-birinə sıxdıqda, dişlərin normal çeynəmə zamanı qarşılaşdığından daha uzunmüddətli və intensiv yük yaranır. Bu yük minanı aşındıra, dişlərdə nazik çatlara səbəb ola, plomba və örtükləri zorlaya və soyuq-isti həssaslığını artıra bilər. Bu yazıda diş sıxmanın dişlərə verə biləcəyi zərərləri bir-bir nəzərdən keçirir, aşınmış dişlərin hansı üsullarla bərpa oluna biləcəyini ümumi şəkildə izah edirik. Mövzunun səbəbləri və müalicə seçimləri üçün diş sıxmanın (bruksizm) səbəbləri və müalicə üsulları yazımıza da nəzər sala bilərsiniz.
Diş sıxmanın dişlərə zərərləri hansılardır?
Diş sıxmanın dişlərə əsas zərərləri mina aşınması, çat və qırıqlar, plomba və ya örtük qırılmaları, diş həssaslığı və diş boynu nahiyəsində toxuma itkisidir. Bu təsirlərdən hansının ön plana çıxacağı sıxmanın şiddətinə, müddətinə, dişlərin dişləmə münasibətinə və ağızdakı mövcud bərpalara görə insandan insana dəyişir.
Adi gündə dişlər yalnız çeynəmə və udqunma zamanı qısa müddətə təmasda olur. Dişlərini sıxan insanlarda isə bu təmas dəqiqələrlə davam edə bilər və tətbiq olunan qüvvə çeynəmə qüvvəsindən nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksək ola bilər. Dişlər bu yükə bir müddət dözür; lakin təkrarlanan gərginlik zamanla struktur yorğunluğuna səbəb olur. Tez-tez rast gəlinən mənzərələr bunlardır:
- Mina aşınması: Kəsici kənarlarda yastılaşma, azı dişlərinin çeynəmə səthlərində parlaq, düz sahələr.
- Çat və qırıqlar: Mina çatları, tüberkül (diş qabarı) qırıqları, daha irəliləmiş hallarda dişin kökünə doğru uzanan çatlar.
- Bərpa problemləri: Plombaların kənarlarında qırılmalar, örtüklərdə çini (keramika) çatları, təkrarlanan düşmələr.
- Həssaslıq: Aşınmış mina səbəbindən dentinin açığa çıxması və soyuğa, istiyə və ya şirinə qarşı qısamüddətli sızıltı.
- Dayaq toxumalara yük: Dişlərdə yüngül laxlama, diş əti kənarında həssaslıq; diş əti çəkilməsində isə sıxma tək başına deyil, digər amillərlə birlikdə rol oynaya bilər.
Bu əlamətlərin bir hissəsi başqa səbəblərlə də yarana bildiyindən əsl səbəbin nə olduğu müayinədə müəyyən edilir.
Aşınma: dişlər niyə qısalır və yastılaşır?
Diş aşınması qarşılıqlı dişlərin daim sürtünməsi və təzyiq altında qalması ilə minanın yavaş-yavaş nazikləşməsidir. Diş sıxma əksər hallarda qıcırtma hərəkəti ilə birlikdə müşahidə olunduğundan alt və üst dişlər bir-birinə qarşı zımpara kimi işləyir. Nəticədə ön dişlərin kəsici kənarları qısalır, yastılaşır, bəzən nazik və kövrək görünüş alır; köpək dişlərinin iti ucları kütləşir.
Mina bədənin ən bərk toxumasıdır, lakin bərpa olunmur. Mina qatı nazikləşdikdə altındakı dentin açığa çıxır. Dentin minaya nisbətən daha yumşaq olduğu üçün açığa çıxdığı nöqtədən sonra aşınma sürətlənə bilər və səthdə kiçik çanaq şəkilli çökəkliklər yarana bilər. Turş içkilər, tez-tez qusma və ya reflüks kimi kimyəvi amillər varsa, mina daha da həssaslaşır və mexaniki aşınma asanlaşır; buna görə həkim aşınmanı qiymətləndirərkən qidalanma vərdişlərini və ümumi sağlamlıq vəziyyətini də soruşur.
İrəliləmiş aşınmada dişlərin hündürlüyü azaldığı üçün üzün alt üçdə birində yüngül qısalma, gülümsəmədə dişlərin daha az görünməsi kimi estetik dəyişikliklər də hiss oluna bilər. Aşınmanın nə qədər irəlilədiyi və aktiv şəkildə davam edib-etmədiyi həkimin müayinəsi və lazım olduqda zaman keçdikcə alınan ölçü və ya fotoşəkillərlə müqayisə edilərək qiymətləndirilir.
Çat, qırıq diş və plomba qırılmaları
Diş sıxma dişlərdə gözlə çətin seçilən nazik çatlardan plomba və diş parçası qırılmalarına qədər uzanan zədələrə səbəb ola bilər. Xüsusilə böyük plombası olan və ya əvvəllər kanal müalicəsi görmüş dişlər qalan diş toxuması azaldığı üçün bu yükə qarşı daha həssasdır.
Çatlamış diş çox vaxt qeyri-müəyyən şikayətlərlə özünü göstərir: bərk bir şey dişləyərkən və ya dişləmə qüvvəsi buraxılarkən qəfil, kəskin ağrı; soyuğa qarşı qısamüddətli həssaslıq; ağrının hansı dişdən gəldiyini dəqiq təyin edə bilməmək. Çat irəlilədikcə dişin bir qabarı qopa bilər. Kökə doğru uzanan dərin çatlarda isə dişi qorumaq çətinləşə bilər; buna görə erkən qiymətləndirmə vacibdir.
Plombalar baxımından da oxşar mənzərə var. Kompozit plombaların kənarlarında kiçik qırılmalar, plombanın bir hissəsinin qopması və ya eyni dişdə təkrar-təkrar plombanı yeniləmək ehtiyacı sıxmanın dolayı əlamətləri sırasında sayıla bilər. Belə vəziyyətdə yalnız plombanı yeniləmək, altdakı yük problemi davam etdikcə davamlı həll olmaya bilər.
Həssaslıq və diş boynu aşınmaları
Diş həssaslığı diş sıxmanın ən çox hiss olunan nəticələrindən biridir və adətən minanın nazikləşməsi və ya diş boynunun açığa çıxması ilə əlaqəlidir. Dentinin içində sinirə uzanan mikroskopik kanalcıqlar var; mina və ya diş əti bu nahiyəni artıq örtmədikdə soyuq, isti, şirin və ya fırçalama kimi qıcıqlar sinirə daha asan çatır.
Diş boynu nahiyəsində, diş ətinə yaxın hissədə paz şəkilli çökəkliklər görünə bilər. Bu cür zədələnmələrin yaranmasında sərt fırçalama, turş qidalanma və diş sıxma zamanı dişin boyun nahiyəsində toplanan gərginliyin birlikdə rol oynaya biləcəyi düşünülür. Yəni onu tək bir səbəbə bağlamaq çox vaxt düzgün olmur. Diş əti çəkilməsi üçün də vəziyyət oxşardır: diş sıxma diş əti xəstəliyi və yanlış fırçalama kimi amillərlə birlikdə mənzərəni ağırlaşdıra bilər, lakin tək başına izahedici səbəb kimi qəbul edilmir.
Həssaslığı azaltmaq üçün həssas dişlər üçün nəzərdə tutulmuş diş pastaları, yumşaq tüklü fırça və düzgün fırçalama texnikası çox vaxt kömək edir. Nəzərəçarpan toxuma itkisi olan nahiyələrdə isə həkim qoruyucu tətbiqlər və ya plomba ilə səthi örtməyi təklif edə bilər. Hansı yolun uyğun olduğu müayinədə müəyyən edilir.
Örtüklər və implantlar diş sıxmadan təsirlənirmi?
Bəli, örtüklər və implant üzərindəki protezlər də diş sıxmadan təsirlənə bilər; hətta bəzi baxımlardan təbii dişlərdən daha az qorunurlar. Təbii dişlərin kökünü əhatə edən periodontal bağ qüvvəni müəyyən qədər söndürür və insana təzyiqi hiss etdirir. İmplantlar isə sümüyə birbaşa bərkidiyi üçün bu elastiklik və əks-əlaqə mexanizmi məhduddur.
Dişlərini sıxan insanlarda çini örtüklərdə qırılma və ya çatlama, örtük və ya körpülərin yerindən oynaması, implant üzərindəki vintlərin boşalması və protez hissələrində aşınma daha tez-tez müşahidə oluna bilər. Buna görə örtük, körpü və ya implant planlaşdırılan pasiyentdə sıxma şübhəsi varsa, həkim material seçimini, dişləmə tənzimləməsini və müalicədən sonra qoruyucu kapa istifadəsini bu məlumata əsasən planlaşdırır. Mövcud bərpaların ömrünü qorumaq üçün də müntəzəm yoxlamalar vacibdir.
Aşınmış dişlər necə bərpa olunur?
Aşınmış və ya qırılmış dişlər zərərin həcminə görə plomba, örtük və ya daha kompleks restorativ planla bərpa oluna bilər, lakin hər halda ilk addım sıxmanın yaratdığı yükü nəzarət altına almaqdır. Sıxma davam edərkən aparılan bərpalar eyni qüvvəyə məruz qalacağı üçün tez yıpranabilər.
Əvvəlcə qoruma
Qoruma mərhələsində ən çox müraciət edilən üsul fərdi hazırlanan gecə kapasıdır. Kapa dişlərin bir-birinə birbaşa sürtünməsinin qarşısını alaraq aşınmanı yavaşlatmağa və bərpaları qorumağa kömək edir; sıxma vərdişini tək başına aradan qaldırmır. Kapa növləri barədə ətraflı məlumat üçün diş sıxma kapasının növləri: sərt, yumşaq və splint yazımızı, klinikamızdakı tətbiq üçün isə diş kapası səhifəmizi nəzərdən keçirə bilərsiniz. Kapanın gündəlik istifadəsi və təsiri gecə kapasının istifadəsi yazımızda, təmizlənməsi isə gecə kapası necə istifadə olunur, necə təmizlənir yazımızda izah olunur.
Bərpa seçimləri
- Kompozit plomba və bondinq: Yüngül-orta aşınmalarda qısalmış kəsici kənarları və kiçik qırıqları diş rəngində materialla yenidən formalaşdırmaq üçün istifadə oluna bilər.
- İnley/onley: Azı dişlərində, qabar itkisi olan, lakin dişin tamamilə örtülməsini tələb etməyən hallarda laboratoriyada hazırlanan hissəvi bərpalara üstünlük verilə bilər.
- Örtük (tac): Ciddi toxuma itkisi, dərin çat və ya kanal müalicəli zəif dişlərdə dişi bütövlükdə əhatə edib qorumaq məqsədilə düşünülə bilər.
- Kompleks restorativ planlaşdırma: Çoxlu dişdə irəliləmiş aşınma varsa, dişləmə hündürlüyünün və çənə münasibətinin birlikdə qiymətləndirildiyi mərhələli plan lazım ola bilər.
Dişlərin düzülüşü və dişləmə pozğunluğu aşınmanı müəyyən dişlərdə cəmləşdirirsə, restorativ müalicədən əvvəl ortodontik qiymətləndirmə də gündəmə gələ bilər. Bu barədə diş sıxma və ortodontik müalicə yazımız fikir verə bilər. Müalicə seçimləri və ödəniş məlumatı müayinə və planlaşdırmadan sonra yazılı şəkildə bildirilir.
Ankarada diş aşınmasının qiymətləndirilməsi
Dişlərinizdə qısalma, kənarlarda kələ-kötürlük və ya qırılma, tez-tez düşən plombalar, dişləyərkən qəfil kəskin ağrı və ya yeni başlayan soyuq həssaslığı hiss edirsinizsə, zərər irəliləmədən qiymətləndirmədən keçmək yerində olar. Çankayada, Oran-dakı Park Oran Ofis-də yerləşən poliklinikamızda müayinə zamanı aşınmanın paylanması, mövcud plomba və örtüklərin vəziyyəti, eləcə də çənə əzələlərindəki əlamətlər birlikdə yoxlanılır; qoruma və bərpa üçün sizə uyğun ardıcıllıq birlikdə müzakirə olunur. Qəbula yazılmaq üçün əlaqə səhifəmizdən bizimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Diş sıxma dişlərə həqiqətən zərər verirmi?
Uzunmüddətli və şiddətli diş sıxma dişlərdə aşınmaya, çatlara və plomba qırılmalarına səbəb ola bilər. Yüngül və fasiləli sıxmada nəzərəçarpan zərər görünməyə bilər. Zərərin olub-olmadığı və hansı səviyyədə olduğu müayinədə müəyyən edilir.
Aşınmış diş minası özünü bərpa edirmi?
Xeyr, mina itirildikdə özünü bərpa etmir. Aşınmanın irəliləməsi gecə kapası kimi qoruyucu üsullarla yavaşladıla bilər; itirilmiş toxuma isə lazım olarsa, plomba və ya örtük kimi restorativ üsullarla əvəz edilə bilər.
Diş sıxma diş əti çəkilməsinə səbəb olurmu?
Diş sıxma diş əti çəkilməsində tək başına səbəb kimi qəbul edilmir; diş əti xəstəliyi, sərt fırçalama və dişlərin düzülüşü kimi amillərlə birlikdə mənzərəni ağırlaşdıra bilər. Çəkilmənin səbəbi diş əti və diş müayinəsi ilə qiymətləndirilir.
İmplantı olan insan dişlərini sıxırsa, nə etməli?
İmplantlar təbii dişlər kimi qüvvəni söndürə bilmədiyi üçün sıxmadan təsirlənə bilər. Həkim dişləmə tənzimləməsini yoxlayır və adətən gecələr qoruyucu kapa istifadəsini qiymətləndirir. Müntəzəm yoxlamalar vint boşalması kimi problemlərin erkən aşkarlanmasına kömək edir.
Aşınmış dişləri bərpa etməzdən əvvəl sıxmanı müalicə etmək lazımdırmı?
Əksər hallarda əvvəlcə sıxmanın yaratdığı yük nəzarət altına alınır; əks halda yeni plomba və ya örtüklər də eyni qüvvə ilə tez yıpranabilər. Təcili qırıq varsa, əvvəlcə həmin diş qorunur, sonra daimi plan qurulur.
