Қысқа жауап: Ұзақ мерзімді ауыздан тыныс алу өсу жасындағы кейбір балаларда тар жоғарғы жақпен, биік таңдаймен, айқас тістесумен және тістердің тығыз орналасуымен байланыстырылады; алайда әр балада бірдей әсер етпейді. Себебі көбіне мұрын жұтқыншақ бездері (аденоид), аллергия немесе мұрын бітелуі болады және ЛОР маманы бағалауы тиіс. Ортодонт жақтың дамуын бақылайды, қажет болса өсу кезеңінде кеңейту сияқты нұсқаларды жоспарлайды.
Балаңыздың түнде ауызын ашып ұйықтайтынын, күндіз де еріндері көбіне ашық тұратынын байқасаңыз, бұл жай ғана әдет пе әлде назар аударуды қажет ететін белгі ме екенін білгіңіз келуі өте табиғи. Ауыздан тыныс алу әсіресе өсу жасындағы балаларда жақ пен тістің дамуымен байланыстырылатын жағдай. Бұл мақалада қандай белгілерге назар аударуға болатынын, себепті анықтауға қандай дәрігерлер қатысатынын және ортодонтияның бұл үдерісте қай орында тұратынын сабырлы әрі шынайы тілмен баяндаймыз.
Ауыздан тыныс алу жақтың дамуына әсер ете ме?
Әдетке айналған ұзақ мерзімді ауыздан тыныс алу кейбір балаларда жақтың дамуына әсер етуі мүмкін; алайда әр балада бірдей нәтиже бермейді. Әдетте мұрыннан тыныс алғанда тіл таңдайға сүйеніп, еріндер жабық қалады. Тілдің бұл орналасуы жоғарғы жақтың кеңеюінде табиғи қолдау қызметін атқарады. Ауыз үнемі ашық қалғанда тіл төменірек орналасады, ұрт бұлшықеттері жоғарғы жаққа іштен қолдаусыз қысым жасайды және бұл тепе-теңдік өзгеруі мүмкін.
Зерттеулер созылмалы ауызбен тыныс алу мен тар жоғарғы жақ, биік таңдай, айқас тістесу және беттің тік бағытта ұзаруы арасында байланыс болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен бет пен жақтың дамуы генетикалық құрылымға, тамақтану әдеттеріне және басқа да көптеген факторға байланысты. Сондықтан «ауыздан тыныс алу жақтың дамуын міндетті түрде бұзады» деу дұрыс емес; дұрысырақ тұжырым – ұзақ мерзімді ауыз тынысы қауіп факторы ретінде бағалануы тиіс.
Балалардағы назар аударатын белгілер
Балаларда ауыз тынысын ойлататын ең айқын белгі – күндіз де, ұйқыда да еріндердің үнемі ашық қалуы. Ата-аналар байқай алатын басқа белгілер мыналар:
- Бала ауызын ашып ұйықтайды, жиі қорылдайды немесе ұйқысы мазасыз көрінеді
- Таңертең ауыздың құрғауы, еріндердің жарылуы немесе ауыздан жағымсыз иіс шығуы
- Күндіз шаршау, зейіннің шашырауы немесе мазасыздық
- Үнемі мұрынның бітелуі, жиі қайталанатын тұмау немесе мұрыннан аққан сұйықтық
- Тамақ ішкенде ауызын ашып шайнау және тыныс жетпей қалу
- Жоғарғы алдыңғы тістердің алға еңкейіп тұруы немесе тістердің тар доғада орналасуы
Бұл белгілердің бірінің немесе бірнешеуінің болуы жалғыз өзі мәселе бар дегенді білдірмейді. Алайда бірнеше апта бойы жалғасатын, әсіресе ұйқы кезінде айқындалатын ауыз тынысы дәрігермен кеңесуге жеткілікті себеп. Бұл белгілерге қарап үйде диагноз қоюға тырысудың орнына, себепті маман дәрігердің зерттегені ең дұрыс жол.
Аденоид, аллергия және мұрын бітелуі
Балаларда ауыздан тыныс алудың ең жиі себептері – мұрын жолын тарылтатын жағдайлар. Оларға үлкейген мұрын жұтқыншақ безі (аденоид), үлкен кеңсірік бездері, аллергиялық тұмау, мұрын ішіндегі құрылымдардың ісінуі немесе мұрын сүйегінің қисықтығы жатады. Кейбір балаларда бастапқы бітелу өткеннен кейін де ауыздан тыныс алу әдет ретінде жалғаса беруі мүмкін.
Әдебиетте «аденоидты бет» деп аталатын көрініс – ұзақ мерзімді ауыз тынысы бар балаларда сипатталатын бет түрі: еріндердің ашық тұруы, беттің төменгі бөлігінің ұзын көрінуі, тар мұрын тесіктері және тар жоғарғы жақ осы көріністегі ерекшеліктер қатарында. Дегенмен бұл диагноз емес, сипаттама. Баланың бет құрылымына қарап аденоиды бар деп шешу мүмкін емес.
Мұрын мен мұрын жұтқыншақ жолын бағалау – Құлақ-мұрын-тамақ (ЛОР) маманының саласы. Ортодонт ауыз тынысын ойлататын тістік және жақтық мәліметтерді байқағанда отбасын ЛОР бағалауына жібереді. Тыныс жолындағы себеп жойылмай жасалған ортодонтиялық араласулар ұзақ мерзімде күтілген нәтиже бермеуі мүмкін.
Тар жоғарғы жақ және айқас тістесу
Ауыздан тыныс алатын балаларда ортодонтиялық тексеруде ең жиі кездесетін мәлімет – тар жоғарғы жақ және соған байланысты айқас тістесу. Жоғарғы жақ жеткілікті кеңеймегенде жоғарғы тістер төменгі тістердің сыртында емес, ішінде қалуы мүмкін. Бұл жағдай бір немесе екі жағында байқалуы мүмкін және кейде төменгі жақтың жабылғанда бір жаққа жылжуына себеп болады.
Тар таңдай сондай-ақ тістердің орналасатын орнын азайтады. Сүт тістерінен тұрақты тістерге ауысу кезеңінде орын жетіспеушілігі айқындалуы және тұрақты тістер тығыз орналасып шығуы мүмкін. Жоғарғы алдыңғы тістердің алға еңкеюі еріндердің жабылуын қиындатып, шеңберді жалғастыруы мүмкін.
Өсу жасындағы балаларда жоғарғы жақтың орта сызығындағы өсу аймағы әлі жабылмағандықтан, осы кезеңде жасалатын кеңейту емдері әдетте жақсырақ жауап береді. Бұл емдердің қалай жүргізілетінін жақты кеңейту емі бетімізде толық баяндадық.
Қандай дәрігерлермен бірге бағаланады?
Ауыздан тыныс алатын баланы бағалау әдетте бірнеше дәрігердің бірлескен жұмысын қажет етеді. Әр мамандық көріністің әртүрлі бөлігіне қарайды:
- Балалар дәрігері: Жалпы денсаулық жағдайы, өсу және жиі қайталанатын инфекциялар тұрғысынан алғашқы бағалауды жасайды.
- ЛОР маманы: Мұрынды, мұрын жұтқыншақ безін және кеңсірік бездерін зерттейді; тыныс жолындағы бітелудің себебін іздейді және қажет болса ем жоспарлайды.
- Аллерголог: Аллергиялық тұмау күдігі болса, тиісті сынамалар мен бақылауды жүргізеді.
- Ортодонт: Жақтардың дамуын, таңдай енін, тістесуді және тістердің қатарын бағалайды.
Бұл бірлескен жұмыста реттілік маңызды. Көп жағдайда алдымен тыныс жолының ашықтығы бағаланады, содан кейін ортодонтиялық қажеттілік қарастырылады. Клиникамыз ауыз тынысын ойлататын мәлімет көргенде отбасын ЛОР бағалауына жібереді; дәрі немесе ем ұсынысы тиісті маманның шешімі.
Ортодонтиялық нұсқалар қандай?
Ортодонтиялық нұсқалар баланың жасына, жақ дамуының қай кезеңде екеніне және тексеру мәліметтеріне қарай анықталады. Жалпы мына тәсілдер сөз болуы мүмкін:
- Ерте кезеңдегі бақылау: Айқын мәселе болмаса, баланың дамуы белгілі аралықтармен қадағаланады.
- Жоғарғы жақты кеңейту: Тар таңдай мен айқас тістесуде өсу жасында қолданылатын кеңейту аппараттарын пайдалануға болады.
- Қызметтік аппараттар: Жақтардың бір-біріне қатысты орнын бағыттауға көмектесетін аппараттар кейбір жағдайларда таңдалуы мүмкін.
- Әдет жаттығуы: Тыныс жолы ашылғаннан кейін ерінді жабу және тілдің дұрыс орны үшін бағыт беруге болады; қажет болса тиісті терапевттермен бірге жұмыс істеледі.
Бұл емдердің мақсаты – өсу әлеуетін дұрыс бағытта пайдалану. Ерте араласудың қашан қажет екені және қашан күтуге болатыны туралы көбірек ақпарат үшін ерте ортодонтиялық ем бетімізді оқи аласыз. Лайық жағдайларда кіші жастағы балалар үшін Invisalign First де қарастырылатын нұсқалардың қатарында; лайықтылық тексеруде анықталады.
Интернетте жиі кездесетін жаттығулар мен тілді орналастыру әдістеріне де сақ болу керек. Бұл әдістердің жақ құрылымына әсері шектеулі және тыныс жолындағы бітелуді жоймайды. Бұл тақырыпты мьюинг дегеніміз не, жақ сызығы өзгере ме мақаламызда бөлек қарастырдық.
Анкарада балалар ортодонтиясы
Түрік ортодонтия қоғамы және Америка ортодонтия қоғамы балалардың алғашқы ортодонтиялық бақылауын 7 жас шамасында жасауды ұсынады; бұл жас жақ дамуындағы мәселелерді ерте байқау үшін лайық кезең. Оның себептерін балалардағы алғашқы ортодонтиялық тексеру мақаламызда баяндадық. Балаңыздың ауызын ашып ұйықтайтынын немесе тістерінің тар доғада орналасқанын байқасаңыз, Çankaya ауданындағы Oran аймағында орналасқан клиникамызда жақ пен тістің дамуын бағалап, қажет болса ЛОР маманымен бірге жүргізілетін бақылау жоспарын талқылай аламыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Балам ауызын ашып ұйықтайды, бұл міндетті түрде аденоид деген сөз бе?
Жоқ. Ауызды ашып ұйықтау аденоидтен басқа аллергия, мұрын бітелуі, үлкен кеңсірік бездері немесе әдет сияқты түрлі себептерден болуы мүмкін. Себепті анықтау үшін ЛОР маманының бағалауы қажет.
Ауыздан тыныс алудан болған жақ тарлығы өздігінен түзеле ме?
Тыныс жолы ашылғаннан кейін кейбір балаларда даму неғұрлым тепе-тең жүруі мүмкін, алайда пайда болған айқас тістесу немесе айқын таңдай тарлығы әдетте өздігінен түзелмейді. Ортодонтиялық бақылау араласудың қажеттігін және уақытын анықтауға көмектеседі.
Алдымен ортодонтқа ма, әлде ЛОР маманына бару керек пе?
Айқын мұрын бітелуі, қорылдау немесе мазасыз ұйқы болса, көп жағдайда алдымен ЛОР бағалауы жасалады. Тістерде немесе тістесуде мәселе байқасаңыз, ортодонтиялық тексеру де жасалуы мүмкін; екі бағалау бір-бірін толықтырады.
Ауыздан тыныс алатын балаларда ортодонтиялық емді неше жаста бастайды?
Алғашқы ортодонтиялық бақылау әдетте 7 жас шамасында ұсынылады. Емнің қажеттігі мен бастау уақытын баланың жақ дамуына және тексеру мәліметтеріне қарай дәрігер анықтайды.
