Qısa cavab: Çənənin genişləndirilməsindən sonra əldə edilən genişliyin qorunması üçün əksər hallarda retensiya dövrü lazımdır. Genişləndirici aparat adətən aktiv genişləndirmə bitdikdən sonra bir müddət ağızda saxlanılır; yeni sümük toxuması yaranarkən genişlik qorunur. Retensiya kifayət etmədikdə residiv müşahidə oluna bilər. Müddəti və sonrakı mərhələni həkim nəzarət müayinələri ilə müəyyən edir.
Çənənin genişləndirilməsindən sonrakı dövr müalicənin çox vaxt ən az danışılan, lakin nəticənin qorunması baxımından ən vacib mərhələsidir. Genişləndirici vint fırladıldıqdan sonra aparatın işi bitmiş kimi görünsə də, yeni əldə edilən genişliyin oturuşması üçün vaxta və adətən retensiya dövrünə ehtiyac var. Bu yazıda genişləndirmədən sonra nələrin baş verdiyini, retensiyanın niyə lazım olduğunu və ön dişlər arasındakı boşluğun necə şərh edilməli olduğunu ümumi çərçivədə izah edirik. Aparat növlərinə ümumi baxış üçün ortodontik aparatlar səhifəsinə də nəzər sala bilərsiniz.
Çənənin genişləndirilməsi bitdikdən sonra nə baş verir?
Genişləndirmə tamamlandıqda vint daha fırladılmır, lakin aparat əksər hallarda bir müddət də ağızda saxlanılır. Bu mərhələdə aparat aktiv genişləndirmə aparmır; əldə edilən vəziyyəti saxlayan passiv retensiya vasitəsi kimi işləyir. Məqsəd açılmış damaq tikişində yeni sümük toxumasının yaranıb möhkəmlənməsinə vaxt verməkdir.
Həkim bu dövrdə müntəzəm nəzarət müayinələri aparır. Müayinələrdə damaq nahiyəsinin vəziyyəti, üst və alt dişlərin bir-birinə oturuşu, gigiyena və aparatın uyğunluğu qiymətləndirilir. Genişləndirici aparatın nə vaxt çıxarılacağı konkret halın xüsusiyyətlərinə və uşağın və ya yeniyetmənin yaşına görə planlaşdırılır; bu qərar xəstəyə görə dəyişir. Genişləndirməni başladan aparatın əsas prinsipi üçün çənə genişləndirici aparat yazımızı oxuya bilərsiniz.
Bu dövrdə ağızda qalan aparatın təmizliyi önəm daşıyır. Damaqla aparat arasında qida qalıqları toplana bilər; hər yeməkdən sonra ağzın su ilə yaxalanması, fırçalamanın diqqətdən kənarda qalmaması və lazım gəldikdə həkimin tövsiyə etdiyi təmizləmə üsulunun tətbiqi lazımdır. Aparat öz-özünə boşalarsa, sınarsa və ya damaqda qıcıqlanma yaradarsa, gözləmədən klinikaya müraciət edilməlidir.
Genişlik niyə geri qayıtmağa meyillidir?
Genişləndirilmiş struktur sümüyün, birləşdirici toxumanın, diş əti liflərinin və ətraf əzələlərin təsiri altındadır və bu toxumalar yeni vəziyyətə dərhal uyğunlaşmır. Damaq tikişində yeni sümük əmələ gəlməsi vaxt aparır və bu müddət başa çatmadan qüvvə kəsilərsə, toxumanın elastikliyi səbəbindən müəyyən qədər geri qayıtma baş verə bilər. Ortodontiyada buna residiv deyilir.
Residiv riskinə təsir edən əsas amillər bunlardır:
- Genişləndirmənin miqdarı və sürəti
- Xəstənin yaşı və sümüyün yetkinliyi
- Retensiya dövrünün kifayət qədər müddət tətbiq edilib-edilməməsi
- Dil və yanaq əzələlərinin balansı, dili itələmə və ya ağızla nəfəs alma kimi vərdişlər
- Alt və üst çənənin bir-birinə oturuş forması
Buna görə genişləndirmədən dərhal sonra aparatı çıxarmaq əvəzinə həkimin müəyyən etdiyi müddət ərzində retensiya aparmaq tövsiyə olunur. Heç bir ortodontik düzəlişdə residivə qarşı mütləq qoruma olmadığı üçün retensiya planı konkret hala uyğun qurulmalıdır.
Böyümə dövründəki uşaqlarda damaq tikişi daha elastik olduğundan genişləndirmə daha asan əldə edilir, lakin böyümə davam etdiyi üçün nəzarət də uzunmüddətli olur. Yeniyetməlikdən sonra sümük yetkinləşdikcə genişləndirmə çətinləşir; buna görə vaxtın seçimi və retensiya planı yaşa görə fərqlənir.
Retensiya dövrü nə qədər davam edir?
Retensiya müddəti şəxsə görə dəyişir; əksər hallarda genişləndirici aparat aktiv genişləndirmə bitdikdən sonra təxminən üç-altı ay ağızda saxlanılır, lakin bu müddət dəqiq qayda deyil. Həkim damaq nahiyəsinin vəziyyətini və digər klinik məlumatları qiymətləndirərək müddəti müəyyən edir.
Aparat çıxarıldıqdan sonra ehtiyac olarsa, çıxan retensiya aparatı, damaq lövhəsi və ya başqa saxlayıcı tətbiq oluna bilər. Bundan başqa, genişləndirmədən sonra müalicə breketlər və ya şəffaf elaynerlərlə davam edirsə, bu mərhələdəki vasitələr də retensiya funksiyasını yerinə yetirir. Genişləndirmədən sonra müalicə planı olmayan uşaqlarda belə, daimi dişlər çıxarkən müşahidə müayinələri davam etdirilir. Retensiya dövründən sonra qısa fasilələrlə aparılan müşahidə müayinələri dişlərin və çənələrin yeni vəziyyətə necə uyğunlaşdığını göstərir. Uşaq böyüdükcə və daimi dişlər çıxdıqca plan yenidən qiymətləndirilə bilər. Retensiyanın ümumi prinsipi üçün retainer yazımıza baxa bilərsiniz.
Ön dişlər arasındakı boşluq öz-özünə bağlanırmı?
Genişləndirmə zamanı üst ön dişlər arasında boşluğun açılması tez-tez görülən və əksər hallarda gözlənilən əlamətdir. Bu boşluq damaq tikişinin açıldığını göstərir və çox vaxt xəstənin şikayətlə gəlməsinə səbəb olur.
Boşluq genişləndirmə başa çatdıqdan sonra diş əti lifləri və ətraf toxumaların təsiri ilə əksər uşaqlarda öz-özünə qismən və ya tamamilə bağlanmağa meyil göstərir. Yenə də hər uşaqda eyni müddətdə və eyni dərəcədə bağlanmaya bilər. Bağlanma olmursa və ya dişlər arzuolunmaz vəziyyətə sürüşürsə, bu boşluq sonrakı ortodontik müalicə mərhələsində düzəldilir. Buna görə ilk həftələrdə boşluğun görünməsi müalicənin uğursuz və ya səhv getdiyi demək deyil; əksinə, genişləndirmənin nəzərdə tutulan istiqamətdə irəlilədiyini düşündürən işarədir. Yenə də boşluğun ölçüsü və bağlanma sürəti həkim tərəfindən izlənilməlidir. Boşluq səbəbindən narahat olmaq əvəzinə nəzarət müayinələrində həkimlə izləmək daha düzgündür. Ailələr boşluğu bağlamağa yönəlik öz başlarına heç nə etməməlidir.
Genişləndirmədən sonra breket və ya şəffaf elayner lazımdırmı?
Əksər hallarda bəli; genişləndirmə dişlərin və çənələrin uyğunluğunu hazırlayan ilk addımdır və dişlərin düzlənməsi üçün çox vaxt ikinci mərhələ tələb olunur. Genişləndirmə tək başına çarpaz dişləmi və ya yer çatışmazlığını aradan qaldıra bilər, lakin dişlərin bir-birinə tam oturması üçün breket və ya şəffaf elayner dəstəyi tez-tez nəzərdən keçirilir.
Genişləndirmədən sonra daimi dişlərin hamısı çıxmayıbsa, bəzən qısa gözləmə və müşahidə dövrü planlaşdırılır. Beləliklə həm böyümədən istifadə olunur, həm də lazımsız yerə erkən breket taxılmır. Bu keçid konkret hala görə ya dərhal, ya da daimi dişlərin çıxmasını gözlədikdən sonra edilir. Böyük və gənc xəstələrdə Invisalign ilə ortodontiya seçimi uyğun hallarda dişlərin düzlənməsi mərhələsində qiymətləndirilə bilər; bunun uyğun olub-olmadığına həkim qərar verir. Seçimləri müqayisə etmək üçün şəffaf elayner müalicəsi səhifəmizə baxa bilərsiniz. Hər mərhələnin planı bir-birindən asılı olmayaraq deyil, bütöv müalicə planının bir hissəsi kimi qurulur.
Retensiya aparatından necə istifadə olunur?
Retensiya aparatı həkimin dediyi müddət və qaydada, adətən gecələr və ya göstərilən saatlarda taxılır. Çıxan retensiya aparatı müntəzəm taxılmadıqda funksiyasını itirir; çünki dişlər və ətraf toxumalar zamanla əvvəlki vəziyyətlərinə qayıtmağa meyillidir.
İstifadə və qulluq üçün bu məqamlara diqqət edilir:
- Aparatı hər gün tövsiyə olunan müddət qədər taxın; istifadəni öz başınıza azaltmayın.
- Hər istifadədən sonra yumşaq fırça və ilıq su ilə təmizləyin; isti su plastikin formasını poza bilər.
- İstifadə etmədiyiniz vaxtlarda öz qabında saxlayın; salfetə bükməyin.
- Aparat oturmazsa, çatlayarsa və ya sınarsa, dərhal klinikaya müraciət edin.
Aparat itdikdə və ya sıxmağa başladıqda gecikməmək lazımdır; çünki qısa müddət ərzində belə dişlər yerini dəyişə bilər.
Retensiya dövründə ailələrin ən çox etdiyi səhv, yaxşılaşma gözlə göründüyü üçün nəzarət müayinələrini buraxmaqdır. Halbuki genişliyin qorunub-qorunmadığı çox vaxt gözlə hiss olunmur; ölçü, müayinə və lazım gəldikdə görüntüləmə ilə qiymətləndirilir. Buna görə qəbullara davam etmək nəticələrin davamlılığı baxımından vacibdir.
Genişləndirmə keçirən uşaqda gecə yuxusu, burunla nəfəs alma və danışıq kimi gündəlik funksiyalardakı dəyişiklikləri qeyd etmək də faydalıdır. Bu müşahidələr həkimlə paylaşıldıqda nəzarət daha düzgün istiqamətləndirilir. Şikayət olmasa belə, ildə ən azı bir dəfə ümumi ortodontik və stomatoloji müayinədən keçmək yaxşı vərdişdir.
Nəzarət müayinələri və Ankarada izləmə
Retensiya dövründəki nəzarət müayinələri genişliyin qorunub-qorunmadığını və sonrakı müalicə üçün düzgün vaxtın çatıb-çatmadığını anlamaq baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır. Çankaya, Park Oran-dakı klinikamızda genişləndirmədən sonrakı izləmə və retensiya planı müayinə ilə müəyyən edilir; müalicə və dəyəri barədə məlumat müayinə və planlamadan sonra yazılı şəkildə bildirilir. Qəbula yazılmaq üçün əlaqə səhifəmizdən istifadə edə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Çənənin genişləndirilməsi geri qayıdırmı?
Retensiya dövrü kifayət qədər müddət tətbiq edilməzsə, genişliyin bir hissəsi geri qayıda bilər; buna residiv deyilir. Kifayət qədər retensiya və müntəzəm nəzarət bu riski azaldır. Heç bir ortodontik düzəlişdə residiv riski tamamilə aradan qalxmır.
Genişləndirici aparat nə qədər müddət ağızda qalır?
Genişləndirmə tamamlandıqdan sonra aparat əksər hallarda təxminən üç-altı ay retensiya üçün ağızda saxlanılır. Müddət şəxsə görə dəyişir. Dəqiq müddəti həkim müəyyən edir.
Genişləndirmədən sonra ön dişlər arasındakı boşluq bağlanırmı?
Bu boşluq əksər uşaqlarda zamanla qismən və ya tamamilə bağlanmağa meyil göstərir. Hər uşaqda eyni sürətlə olmaya bilər. Bağlanmayan boşluq sonrakı ortodontik mərhələdə düzəldilir.
Çənənin genişləndirilməsindən sonra breket mütləqdirmi?
Əksər hallarda dişləri düzləmək üçün ikinci mərhələ lazımdır; bu breketlər və ya uyğun hallarda şəffaf elaynerlər ola bilər. Bəzi uşaqlarda isə müşahidə kifayət edə bilər. Qərar müayinə ilə verilir.
Retensiya aparatını taxmağı unutsam nə olar?
Bir-iki gün buraxmaq əsasən böyük problem yaratmır, lakin müntəzəm unutmaq dişlərin və genişliyin geri sürüşməsinə səbəb ola bilər. Aparat sıxırsa və ya oturmursa, həkimə müraciət edilməlidir.
