Қысқа жауап: Әр ақыл тісін жұлу қажет емес. Толық шыққан, тазалауға болатын, тіс жегісі мен қызыл иек мәселесі жоқ ақыл тістері ауызда қала береді. Қайталанатын қызыл иек қабынуы (перикоронит), емдеуге келмейтін тіс жегісі, көрші тіске зақым, киста сияқты жағдайларда немесе ортодонтиялық не хирургиялық жоспар талап еткенде жұлу ұсынылады. Шешім тексеру мен рентгенді бағалау арқылы қабылданады.
Ақыл тістері, яғни жиырма жас тістері, ауызда ең соңғы шығатын азу тістер болып табылады және әдетте жасөспірімдік кезеңнің соңы мен жиырма жастың басында шыға бастайды. Көпшіліктің ойындағы сұрақ анық: ақыл тісін қашан жұлу керек, әлде әр ақыл тісін жұлу қажет пе? Қазіргі стоматологиялық тәсіл мәселесіз ақыл тістерін әдеттегідей жұлуды ұсынбайды; жұлу туралы шешім нақты себептерге негізделуі тиіс. Бұл мақалада жұлу қандай жағдайда қажет екенін, қолайлы жасты, ортодонтиялық ем алдында ақыл тістерінің қалай бағаланатынын және күту шешімі қашан дұрыс болатынын қарастырамыз.
Әр ақыл тісін жұлу керек пе?
Жоқ, әр ақыл тісін жұлу қажет емес. Толық шыққан, қарсы тіспен үйлесімді жабылатын, щетка мен тіс жібі арқылы тазалауға болатын және тіс жегісі не қызыл иек мәселесі жоқ ақыл тістері басқа азу тістер сияқты ауызда өз қызметін атқара береді.
Көптеген халықаралық нұсқаулықтар белгі бермейтін және ешқандай ауру белгісі жоқ ақыл тістерін тек «болашақта мәселе тудыруы мүмкін» деген оймен алдын ала жұлуды ұсынбайды. Себебі әр хирургиялық араласудың өз қаупі бар және мәселесіз тісті жұлу бұл қауіптерді қажетсіз мойнына алу дегенді білдіруі мүмкін.
Екінші жағынан, жақ сүйегінде орын жеткіліксіз болғандықтан ақыл тістері жиі толық шыға алмайды; ішінара қызыл иекпен жабылып қалуы немесе толығымен сүйек ішінде ретенцияланып (көміліп) қалуы мүмкін. Мұндай тістер белгі бермесе де, үнемі бақылауда болуы керек.
Жұлу туралы шешімге әсер ететін тағы бір мәселе — араласудың ықтимал қауіптері. Төменгі ақыл тістерінің түбірлері төменгі ерін мен иекке сезім беретін нервке жақын болуы мүмкін; ал жоғарғы ақыл тістері синуспен көршілес болуы мүмкін. Жұлудан кейін ісіну, ауырсыну және ауызды ашудың уақытша шектелуі жиі кездессе, құрғақ ұяшық немесе сезімнің уақытша өзгеруі сияқты жағдайлар сирек болады. Сондықтан шешім тістің орналасуы мен адамның жағдайын бірге саралай отырып қабылданады.
Қандай жағдайларда жұлу қажет?
Ақыл тісін жұлу қайталанатын инфекция, емдеуге келмейтін тіс жегісі, көрші тіске зақым, киста немесе ісік түзілуі сияқты айқын мәселе болғанда не кешенді ем жоспары талап еткенде ұсынылады. Негізгі жағдайлар мыналар:
- Перикоронит: Жартылай шыққан ақыл тісін жауып тұрған қызыл иектің астында тамақ қалдықтары мен бактериялардың жиналуынан дамитын қабыну. Ауырсыну, ісіну, ауызды ашудың шектелуі және жағымсыз дәммен білінеді. Қайталанатын перикоронит — жұлудың ең жиі себептерінің бірі.
- Емдеуге келмейтін тіс жегісі: Ауыздың ең артқы бөлігінде орналасқандықтан тазалау қиын ақыл тістерінде терең тіс жегісі дамуы мүмкін. Пломба немесе түбір өзегін емдеу қолайлы болмаса, жұлу ұсынылады.
- Көрші тіске зақым: Көлденең немесе қисық орналасқан ақыл тісі алдындағы екінші азу тістің артқы бетінде тіс жегісіне, сүйек жоғалтуға немесе түбір резорбциясына әкелуі мүмкін. Екінші азу тісті сақтау жұлу туралы шешімде маңызды фактор болып табылады.
- Киста және ісіктер: Ретенцияланған тістің айналасында киста дамуы сирек болса да кездеседі және әдетте жұлумен бірге емделеді.
- Қызыл иек ауруы: Ақыл тісінің айналасында терең қалталар мен сүйек жоғалту дамыған болса, жұлу мәселесі қаралуы мүмкін.
- Ем жоспарының талабы: Ортодонтиялық ем, жақ хирургиясы немесе протездеуді жоспарлауда ақыл тісін жұлу қажет болуы мүмкін.
Ақыл тісіне байланысты ауырсыну мен ісіну болғанда, бетте айқын ісік, жұтынудың қиындауы немесе қызба болса, күтпестен дәрігерге қаралу керек.
Ақыл тісін жұлуға ең қолайлы жас қандай?
Жұлуды қажет ететін себеп болса, араласу әдетте жас ересек кезеңде, тістің түбірлері әлі толық қалыптаспаған кезде оңайырақ жүргізіледі және жазылу тезірек өтеді. Жасөспірімдік кезеңнің соңы мен жиырма жастың ортасы аралығында сүйек икемдірек, түбірлер нервтен алысырақ болуы мүмкін және жазылу қабілеті жоғары болады.
Жас ұлғайған сайын түбірлер толық қалыптасады, сүйек тығыздалады және кей жағдайларда түбірлер төменгі жақтағы нервке жақынырақ орналасуы мүмкін. Сондықтан егде жаста жасалатын жұлу күрделірек, ал жазылу ұзағырақ болуы мүмкін.
Алайда бұл ақпарат «мәселе болмаса да, жас кезде жұлып тастайық» дегенді білдірмейді. Қолайлы жас жұлуды қажет ететін себеп болған жағдайда араласудың уақытына қатысты. Жастарда жүргізілетін тексеру мен панорамалық рентген ақыл тістерінің бағыты мен шығу ықтималдығы туралы мәлімет беріп, болашақта мәселе тудыру ықтималдығы жоғары тістерді алдын ала анықтауға көмектеседі.
Ортодонтиялық ем алдында ақыл тістері қалай бағаланады?
Ортодонтиялық ем алдында ақыл тістері әдеттегідей бағаланады; алайда әр ортодонтия пациентінің ақыл тістерін жұлу қажет емес. Шешім ем жоспары мен тістердің орналасуына қарай қабылданады.
Көп жылдар бойы ақыл тістері алдыңғы тістерді итеріп, тістердің тығыз орналасуына (скученность) себеп болады деп есептелді. Қазіргі ғылыми деректер ақыл тістерінің алдыңғы аймақтағы тығыз орналасудың жалғыз немесе басты себебі емес екенін көрсетеді. Емнен кейінгі тістердің орын ауыстыруы көптеген факторларға байланысты және оның алдын алудың негізгі жолы — ретейнер пайдалану.
Ортодонтияда ақыл тісін жұлу көбінесе мына жағдайларда қаралады:
- Ем жоспары артқы тістерді артқа қарай жылжытуды талап етсе және ақыл тісі бұл қозғалысқа кедергі келтірсе,
- Жақ хирургиясы жоспарланса және хирургиялық аймақта ақыл тісі болса,
- Ақыл тісі екінші азу тістің шығуына немесе орналасуына теріс әсер етсе,
- Жұлуды қажет ететін басқа мәселе (перикоронит, тіс жегісі сияқты) болса.
Мөлдір элайнерлермен (капалармен) жүргізілетін емде де дәл осындай бағалау жасалады. Жоспарлау кезеңінде ақыл тістерінің бар-жоғы мен орналасуы ескеріледі; жұлу қажет болса, оның уақыты ем жоспарына қарай белгіленеді. Мөлдір элайнерлермен емдеу кезеңдері туралы мөлдір элайнерлермен емдеу бетімізден біле аласыз.
Күту шешімі қашан дұрыс және бақылау қалай жүргізіледі?
Ақыл тісі мәселесіз болса, шығу бағыты қолайлы көрінсе немесе жұлудың қаупі ықтимал пайдасынан көп болса, күту және тұрақты бақылау дұрыс шешім болып табылады. Мысалы, түбірлері нервке өте жақын орналасқан және ешқандай мәселе тудырмайтын терең ретенцияланған тіс үшін бақылау көбінесе жұлудан қолайлырақ таңдау болады.
Бақылау барысында мыналарға назар аударылады:
- Тұрақты стоматологиялық тексерулерде ақыл тісінің айналасындағы қызыл иек пен көрші тістің жағдайы қаралады.
- Дәрігер қажет деп санаған аралықтарда рентген түсіріліп, тістің орналасуы, киста түзілуі және көрші тіске әсері бағаланады.
- Жартылай шыққан тістердің айналасын тазалауға ерекше назар аударылады; басы жіңішке щеткалар бұл аймақта көмектесуі мүмкін.
- Ауырсыну, ісіну, жағымсыз дәм немесе ауызды ашудың қиындауы сияқты белгілер пайда болғанда бағалау қайта жүргізіледі.
Бақылау туралы шешім тұрақты шешім емес; тіс пен оның айналасының жағдайы өзгерген сайын қайта қаралады. Ақыл тістері мен ауыз қуысы денсаулығының басқа тақырыптары бойынша жиі қойылатын сұрақтар үшін жиі қойылатын сұрақтар бетімізді қараңыз.
Анкарада ақыл тістеріңізді қашан тексерткен жөн?
Артқы аймақта қайталанатын ауырсыну, қызыл иектің ісінуі, ауызды ашудың қиындауы немесе жағымсыз дәм сезсеңіз не ортодонтиялық ем бастауды жоспарласаңыз, ақыл тістеріңізді тексеру және рентген арқылы бағалату орынды болады. Çankaya ауданындағы Oran-дағы емханамызда ақыл тістеріңіздің орналасуы мен айналадағы тіндерге әсері қаралады; жұлу ма, әлде бақылау ма қажет екені себептерімен бірге сізге түсіндіріледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ақыл тісін жұлу міндетті ме?
Жоқ. Толық шыққан, тазалауға болатын және ешқандай мәселе тудырмайтын ақыл тістері ауызда қала береді. Жұлу қайталанатын қабыну, емдеуге келмейтін тіс жегісі, көрші тіске зақым немесе ем жоспарының талабы сияқты нақты себептер болғанда ұсынылады.
Ақыл тістері алдыңғы тістердің тығыз орналасуына әкеле ме?
Қазіргі ғылыми деректер ақыл тістерінің алдыңғы тістердегі тығыз орналасудың жалғыз немесе басты себебі емес екенін көрсетеді. Тістердің уақыт өте орын ауыстыруы көптеген факторларға байланысты. Ортодонтиялық емнен кейін тістердің орнын сақтаудың негізгі жолы — ретейнер пайдалану.
Ретенцияланған ақыл тісі ешқандай мәселе тудырмаса не болады?
Белгі бермейтін және ауру белгісі жоқ ретенцияланған ақыл тістерін тұрақты тексеру және қажетті аралықтарда рентген арқылы бақылауға болады. Бақылау кезінде мәселе туындаса, жұлу туралы шешім қайта қаралады.
Мөлдір элайнерлермен емдеуден бұрын ақыл тістерін жұлу керек пе?
Әр жағдайда қажет емес. Ортодонт ем жоспары мен ақыл тістерінің орналасуына қарай шешім қабылдайды. Артқы тістерді артқа жылжыту жоспарланса немесе ақыл тісінде мәселе болса, жұлу ұсынылуы мүмкін.
