کراسبایت (بسته شدن یک یا چند دندان پایین، برخلاف حالت طبیعی، جلوتر یا بیرون‌تر از دندانهای بالا) اگر ناشی از موقعیت دندانها باشد، در بیشتر بیماران با الاینر شفاف قابل اصلاح است. الاینر دندانهای مربوط را به‌تدریج به سمت درست متمایل میکند؛ در صورت نیاز قوس دندانی را اندکی گسترش می‌دهد و کشهای متقاطع که بین الاینرهای بالا و پایین بسته میشوند به جا افتادن بایت کمک می‌کنند. بایت معکوس یک دندان جلو و کراسبایت خلفی خفیف از مشکلاتی هستند که با الاینر به‌صورت پیش‌بینی‌پذیر حل میشوند. در مقابل، اگر کراسبایت ناشی از باریکی فک بالا یا جلوبودن فک پایین باشد (کراسبایت اسکلتی)، الاینر به‌تنهایی نمیتواند رابطهٔ استخوانی را تغییر دهد. در سن رشد دستگاه گسترش فک بالا و در بزرگسالان گسترش با کمک جراحی یا جراحی ارتوگناتیک ممکن است مطرح شود. نوع آن با معاینهٔ بالینی، آنالیز مدل و رادیوگرافی تعیین میشود.
کراسبایت چیست و چگونه تشخیص داده میشود؟
در بایت طبیعی، دندانهای بالا دندانهای پایین را هم از جلو و هم از کناره‌ها اندکی از بیرون در بر میگیرند. در کراسبایت این رابطه دست‌کم در یک دندان معکوس میشود. دو نوع اصلی دارد:
- کراسبایت قدامی: یک یا چند دندان جلوی بالا پشت دندانهای جلوی پایین بسته میشوند. اگر همهٔ دندانهای جلو معکوس بسته شوند، بررسی از نظر جلوبودن فک پایین (کلاس III) لازم است.
- کراسبایت خلفی: دندانهای آسیای بزرگ یا کوچک بالا داخل دندانهای پایین قرار میگیرند. ممکن است یکطرفه یا دوطرفه باشد. در نوع یکطرفه، فک پایین هنگام بسته شدن اغلب به یک طرف می‌لغزد (لغزش فانکشنال).
نشانه‌ها عبارت‌اند از: متوجه شدن لغزش فک به یک طرف هنگام بسته شدن دهان، عدم تقارن خفیف در صورت، جویدن با یک طرف، سایش و تحلیل لثه در دندانهای مربوط، صدا یا درد در مفصل فک. در کلینیک رابطهٔ بایت دندانها بررسی میشود، موقعیت استراحت و بسته‌شدن فک پایین مقایسه میشود و پهنای فک بالا روی مدل دیجیتال اندازهگیری میشود. در صورت نیاز، باریکی اسکلتی با رادیوگرافی‌های روبه‌رو و جانبی فک یا توموگرافی سه‌بعدی ارزیابی میشود.
دلایل کراسبایت چیست؟
- باریکی فک بالا: به‌صورت ارثی یا در نتیجهٔ تنفس دهانی، مکیدن طولانی‌مدت انگشت و استفاده از پستانک، فک بالا به اندازهٔ کافی پهن نمی‌شود. شایع‌ترین علت کراسبایت خلفی است.
- رویش دندانها در موقعیت نادرست: دیر افتادن دندان شیری میتواند دندان دائمی را به داخل یا بیرون هدایت کند. علت شایع کراسبایت قدامی تکدندانی است.
- جلوبودن فک پایین: بزرگ یا جلو بودن ارثی فک پایین باعث بسته شدن معکوس همهٔ دندانهای جلو میشود.
- عقب‌بودن فک بالا: رشد ناکافی فک بالا به سمت جلو نیز میتواند باعث کراسبایت قدامی شود.
- نامرتبی دندانها (کرادینگ): دندانهایی که به دلیل کمبود فضا از ردیف بیرون می‌زنند ممکن است متقاطع بسته شوند.
- از دست رفتن دندان و جابه‌جایی: در بزرگسالان، کج شدن دندانهای مجاور به سمت فضای دندان کشیده‌شده.
الاینر شفاف چگونه کراسبایت را اصلاح میکند؟
هدف درمان کراسبایت با الاینر، بردن دندانِ معکوس‌بسته‌شده به سمت درست و رفع گیر کردن دندانها به یکدیگر هنگام بسته شدن دهان است. سازوکارهای مورد استفاده عبارت‌اند از:
متمایل کردن دندانها (tipping)
در کراسبایت قدامی، متمایل کردن دندان بالایی که داخل مانده به جلو و در صورت نیاز متمایل کردن دندان پایینی مقابل آن به عقب برنامهریزی میشود. این یکی از پیش‌بینی‌پذیرترین حرکات الاینر است. برای کنترل ریشهٔ دندان، اتچمنت (برجستگی کوچک کامپوزیتی هم‌رنگ دندان) افزوده میشود.
گسترش قوس دندانی (اکسپنشن دنتوآلوئولار)
در کراسبایت خلفی، دندانهای کناری بالا به سمت بیرون متمایل میشوند و قوس گسترش می‌یابد. گسترشی که با الاینر به دست می‌آید محدود است؛ اصل بر این است که دندانها درون استخوان باقی بمانند. میزان گسترش بر اساس ضخامت لثه و استخوان تعیین میشود و گسترش بیش از حد میتواند به تحلیل لثه بینجامد.
کشهای متقاطع
در دندانهایی که معکوس بسته میشوند، کشهای کوچکی که از سطح بیرونی دندان بالا به سطح داخلی دندان پایین (یا برعکس) بسته میشوند، دندانها را متقابلاً به سمت درست می‌کشند. کش‌ها به شکاف‌های روی الاینر یا دکمه‌های کوچک روی دندان متصل میشوند.
باز کردن موقت بایت
دندانی که معکوس بسته میشود، چون به دندان مقابل گیر میکند، نمیتواند حرکت کند. ضخامت الاینر یا بلوک‌های گازگیری بایت را بهطور موقت چند میلی‌متر باز می‌کنند؛ به این ترتیب دندان بدون مانع حرکت میکند. این ویژگی الاینر ممکن است نیاز به مرحلهٔ جداگانهٔ بالا بردن بایت در درمان با براکت را از بین ببرد.
در چه مواردی الاینر شفاف به‌تنهایی کافی نیست؟
- باریکی اسکلتی فک بالا: اگر باریکی در سطح استخوان باشد، متمایل کردن دندانها به بیرون راهحل نیست؛ خطر تحلیل لثه و عود افزایش می‌یابد. در سن رشد (معمولاً تا 14–15 سالگی) از دستگاه گسترش سریع فک بالا استفاده میشود که بر باز شدن درز میانی کام تکیه دارد. پس از کامل شدن رشد، گزینه‌های گسترش با پشتیبانی مینیاسکرو (MARPE) یا گسترش با کمک جراحی (SARPE) وجود دارد. ردیف کردن باقی‌ماندهٔ دندانها پس از گسترش میتواند با الاینر کامل شود.
- جلوبودن فک پایین (کلاس III): اگر همهٔ دندانهای جلو معکوس بسته شوند و فک پایین بهطور آشکار جلو باشد، حرکت دندان ظاهر صورت را اصلاح نمیکند. در سن رشد ماسک صورت و دستگاههای داخل دهانی، و در بزرگسالان ارتودنسی همراه با جراحی ارتوگناتیک برنامهریزی میشود. در موارد خفیف، درمان استتاری با الاینر (جبران بایت با جابهجا کردن دندانها) ممکن است مناسب باشد.
- لغزش فانکشنال آشکار: اگر فک پایین هنگام بسته شدن بسیار بلغزد، ابتدا موقعیت واقعی فک تعیین و طرح بر اساس آن تهیه میشود.
- دندانهای بسیار کج یا عمیق مانده: اگر حرکت ریشهٔ زیادی لازم باشد، ممکن است براکت کوتاه‌مدت یا درمان ترکیبی ترجیح داده شود.
- شکایات مفصل فک: اگر درد یا قفل شدن وجود داشته باشد، ارزیابی مفصل بر ارتودنسی مقدم است.
دربارهٔ محدودیت‌های الاینر بر استخوان فک در صفحهٔ آیا ساختار فک را اصلاح میکند و دربارهٔ کراس‌بایتی که همراه با کمبود فضا دیده میشود در صفحهٔ دندانهای نامرتب اطلاعات بیشتری می‌یابید.
درمان کراسبایت با الاینر شفاف چقدر طول میکشد؟
- کراسبایت قدامی تکدندانی: حدود 4–8 ماه؛ اغلب همراه با ردیف کردن دیگر دندانها برنامهریزی میشود.
- کراسبایت خلفی خفیف (دندانی): حدود 8–14 ماه.
- موارد همراه با نامرتبی که به کش نیاز دارند: 12–18 ماه.
- موارد اسکلتی که به دستگاه گسترش یا جراحی نیاز دارند: مدت دستگاه 4–6 ماه، سپس الاینر 12 ماه و بیشتر؛ در موارد همراه با جراحی در مجموع 18–30 ماه.
استفاده از الاینرها 20–22 ساعت در روز، استفادهٔ منظم از کشهای متقاطع و پایبندی به معاینه‌های هر 6–10 هفته مدت درمان را تعیین میکند. برای اطلاعات کلی می‌توانید به صفحهٔ مدت درمان مراجعه کنید.
آیا درمان کراسبایت در کودکان و بزرگسالان متفاوت است؟
در کودکان کراسبایت یکی از مشکلاتی است که مداخلهٔ زودهنگام بیش از همه برای آن توصیه میشود. در کراسبایت خلفی یکطرفه، اگر فک هنگام بسته شدن مدام به یک طرف بلغزد، به دلیل خطر رشد نامتقارن صورت، درمان گسترشی در سنین 7–10 سالگی مطرح میشود. در این دوره چون درز میانی کام هنوز جوش نخورده است، دستگاههای گسترش بسیار مؤثرند. بایت معکوس یک دندان نیز زود اصلاح میشود؛ در غیر این صورت ممکن است سایش دندان و تحلیل لثه ایجاد شود. در موارد خفیف میتوان از سیستم‌های الاینر ویژهٔ دورهٔ دندانی مختلط استفاده کرد. در بزرگسالان چون درز میانی کام جوش خورده است، گسترش استخوانی تنها با پشتیبانی مینیاسکرو یا جراحی ممکن است. اما کراسبایت دندانی در هر سنی با الاینر قابل اصلاح است؛ سلامت لثه، ضخامت استخوان و وضعیت مفصل از پیش ارزیابی میشوند. برای اطلاعات بر اساس گروه‌های سنی می‌توانید صفحهٔ الاینر شفاف از چند سالگی را ببینید.
آیا کراسبایت پس از درمان برمیگردد؟
پس از اصلاح کراسبایت، چون دندانها در بایت درست قفل میشوند، عود در مقایسه با برخی مشکلات دیگر کمتر دیده میشود؛ اما قوس گسترش‌یافته تمایل به باریک شدن دارد. برای تثبیت:
- نگهدارندهٔ متحرک: نگهدارندهٔ شفاف یا نگهدارندهٔ آکریلی که کام را نیز می‌پوشاند، پهنای قوس را حفظ میکند. توصیه میشود در ماه‌های نخست مدت طولانی و پس از آن تا پایان عمر شبها استفاده شود.
- نگهدارندهٔ ثابت: سیم نازکی که پشت دندانهای جلو چسبانده میشود، اگر کراسبایت قدامی اصلاح شده باشد، موقعیت دندانها را حفظ میکند.
- کنترل عادت‌ها: اگر تنفس دهانی و مشکلات وضعیت زبان ادامه داشته باشد، ارزیابی گوش و حلق و بینی و تمرین‌های مایوفانکشنال احتمال عود را کاهش می‌دهند.
- معاینهٔ منظم: در مواردی که گسترش انجام شده، پهنای قوس در دو سال نخست پیگیری میشود.
برای جزئیات تثبیت نتیجه، صفحهٔ نگهدارنده پس از درمان و برای معیارهای کلی مناسب بودن درمان با الاینر، صفحهٔ برای چه کسانی مناسب است را بخوانید.