درمان ارتودنسی زودهنگام (درمان پیشگیرانه یا اینترسپتیو، یا درمان فاز اول) درمانی محدود و هدفمند است که در دورهٔ دندانی مختلط، یعنی زمانی که دندانهای شیری و دائمی با هم در دهان وجود دارند، تقریباً بین 7 تا 11 سالگی انجام میشود. هدف آن این است که با بهره‌گیری از رشد فک‌ها، برخی مشکلات زود اصلاح شوند یا از پیچیده‌تر شدن آنها در آینده جلوگیری شود. نکتهٔ مهم این است: معاینهٔ زودهنگام با درمان زودهنگام یکی نیست. هدف انجمن‌های ارتودنسی از توصیهٔ نخستین معاینهٔ ارتودنسی در حدود 7 سالگی، تشخیص بهموقع مشکلات است؛ برای بخش قابل‌توجهی از کودکانی که معاینه میشوند، تنها پیگیری منظم کافی است. دلیل توصیهٔ نخستین معاینه در این سن را در مقالهٔ ما دربارهٔ معاینهٔ 7 سالگی توضیح داده‌ایم؛ این صفحه بر این تمرکز دارد که در چه شرایطی درمان آغاز میشود و در چه شرایطی صبر می‌کنیم.
چه مشکلاتی در دورهٔ زودهنگام درمان میشوند؟
درمان زودهنگام در مشکلاتی معنا پیدا می‌کند که می‌توانند بر جهت رشد اثر بگذارند یا در صورت صبر کردن آسیب برسانند. موارد اصلی عبارت‌اند از:
- کراسبایت خلفی و انحراف فک: اگر به دلیل باریکی فک بالا، فک پایین هنگام بسته شدن به یک سمت منحرف شود، اصلاح این وضعیت در دورهٔ رشد توصیه میشود. در این سن، چون درز کام هنوز انعطاف‌پذیر است، گسترش فک قابل‌پیش‌بینی‌تر است. برای جزئیات بیشتر می‌توانید به صفحهٔ درمان گسترش فک مراجعه کنید.
- کراسبایت قدامی: قرار گرفتن یک یا چند دندان جلوی بالا پشت دندانهای پایین هنگام بستن دهان میتواند به سایش دندان و مشکلات لثه منجر شود.
- تمایل به جلوآمدگی فک پایین: اگر مشکل از عقب ماندن فک بالا ناشی شود، دستگاه‌هایی مانند ماسک صورت در دورهٔ رشد می‌توانند مؤثرتر باشند. این موضوع را در صفحهٔ درمان جلوآمدگی فک پایین بررسی کرده‌ایم.
- جلوآمدگی چشمگیر دندانهای جلوی بالا: دندانهای جلوآمده‌ای که لب آنها را نمی‌پوشاند، در زمین خوردن و ضربه‌ها بیشتر در معرض شکستگی‌اند؛ این وضعیت میتواند بر زندگی اجتماعی کودک نیز اثر بگذارد.
- اپن‌بایت ناشی از عادت: اگر مکیدن انگشت، پستانک یا فشار زبان ادامه یابد، ممکن است بین دندانهای جلو فاصله‌ای ایجاد شود که بسته نمی‌شود. بدون ترک عادت، اصلاح دائمی این فاصله دشوار است.
- کمبود فضای شدید و دندان‌هایی که در مسیر نادرست رویش می‌یابند: رویش دندانهای دائمی از جای نادرست میتواند بر ریشهٔ دندان مجاور اثر بگذارد. در برخی کودکان که دندانهای نیش بالا در معرض نهفته ماندن هستند، کشیدن بهموقع دندان نیش شیری میتواند مسیر رویش دندان دائمی را بهبود دهد.
- از دست رفتن زودهنگام دندان شیری: برای جلوگیری از بسته شدن فضا ممکن است به فضانگهدار نیاز باشد.
در چه مواردی صبر کردن درستتر است؟
لازم نیست درمان زودهنگام برای هر مشکلی انجام شود. در برخی موارد، شروع زودهنگام جز طولانی‌تر شدن مدت استفادهٔ کودک از دستگاه تفاوت دیگری ایجاد نمی‌کند:
- نامرتبی خفیف دندانها: در دورهٔ دندانی مختلط، نامرتبی خفیف دندانهای جلو شایع است و با رشد ممکن است تا حدی تغییر کند. در بیشتر موارد پیگیری کافی است.
- فاصله بین دندانهای جلوی بالا: وجود فاصله و نمای بادبزنی بین دندانهای جلوی دائمی پس از رویش، در این دوره طبیعی تلقی میشود؛ با رویش دندانهای نیش معمولاً کاهش مییابد.
- کلاس II خفیف تا متوسط بدون خطر ضربه: پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در دندانهای جلوآمدهٔ ناشی از عقب‌ماندگی فک پایین، درمان دومرحله‌ای در بیشتر کودکان نتیجه را در مقایسه با درمان یک‌مرحله‌ای که در نوجوانی آغاز میشود، به‌طور چشمگیری تغییر نمی‌دهد. با این حال، اگر دندانها بسیار در معرض ضربه باشند یا کودک از نظر اجتماعی از این وضعیت متأثر شود، میتوان مداخلهٔ زودهنگام را در نظر گرفت.
این تفاوت همان موضوعی است که خانواده‌ها بیش از همه دربارهٔ آن کنجکاوند. در هر موردی که در معاینه درمان زودهنگام توصیه میشود، باید بهروشنی دربارهٔ اینکه صبر کردن چه چیزی را تغییر می‌دهد نیز گفتوگو شود.
در ارتودنسی زودهنگام از چه روشهایی استفاده میشود؟
درمان فاز اول معمولاً طرحی کوتاه و محدود است که یک مشکل مشخص را هدف می‌گیرد. روش‌های مورد استفاده بسته به مشکل متفاوت‌اند:
- دستگاه‌های گسترش فک: در باریکی فک بالا و کراسبایت خلفی به کار می‌روند.
- ماسک صورت: برای حمایت از رشد رو به جلوی فک بالایی که عقب مانده است، اغلب همراه با دستگاه گسترش، شب‌ها و در خانه استفاده میشود.
- دستگاه‌های فانکشنال: دستگاه‌هایی هستند که در برخی کودکان دارای عقب‌ماندگی فک پایین، برای قرار دادن فک پایین در موقعیتی جلوتر به کار می‌روند. این موضوع را در صفحهٔ درمان عقب‌ماندگی فک پایین بررسی کرده‌ایم.
- دستگاه‌های ترک عادت: به ترک عادت مکیدن انگشت و فشار زبان کمک می‌کنند.
- ارتودنسی ثابت جزئی: با براکت‌های محدودی که فقط روی دندانهای جلو و دندانهای آسیای اول دائمی نصب میشوند، میتوان کراسبایت قدامی یا دندانهای چرخیده را اصلاح کرد.
- الاینر شفاف: Invisalign First که برای دورهٔ دندانی مختلط طراحی شده است، در موارد مناسب میتواند برای گسترش خفیف و مرتب کردن دندانهای جلو به کار رود. کودک باید الاینر را روزانه 20 تا 22 ساعت در دهان داشته باشد؛ به همین دلیل ارزیابی میزان همکاری کودک اهمیت دارد.
- فضانگهدار و کشیدن‌های هدایت‌شده: برای جلوگیری از از دست رفتن فضا یا تنظیم مسیر رویش دندانها به کار می‌روند.
روند درمان زودهنگام چگونه پیش می‌رود؟
- معاینهٔ اول: الگوی رویش دندانها، رابطهٔ فک‌ها، عادت‌ها و نحوهٔ تنفس ارزیابی میشود.
- سوابق: در صورت نیاز اسکن داخل دهانی یا قالب، عکس‌ها و رادیوگرافی تهیه میشود.
- تصمیم‌گیری: سه احتمال وجود دارد: پیگیری منظم، درمان فاز اول یا به تعویق انداختن درمان تا رویش دندانهای دائمی. دلایل با خانواده در میان گذاشته میشود.
- فاز اول: اگر برنامهریزی شود، معمولاً 6 تا 18 ماه طول میکشد و با رسیدن به هدفی مشخص پایان مییابد.
- دورهٔ پیگیری: رویش دندانهای دائمی با جلسات کنترلی که هر چند ماه یک بار انجام میشود، دنبال میشود. در این دوره ممکن است برای حفظ نتیجهٔ بهدستآمده از دستگاه نگهدارنده استفاده شود.
- فاز دوم: پس از رویش بیشتر دندانهای دائمی، معمولاً در نوجوانی، ممکن است برای ردیف نهایی دندانها مرحلهٔ دومی با ارتودنسی ثابت یا الاینر شفاف لازم باشد. فاز اول همیشه نیاز به فاز دوم را از بین نمی‌برد؛ اما اغلب میتواند آن را سادهتر کند.
چرا همکاری کودک و نقش خانواده مهم است؟
یکی از عوامل تعیین‌کنندهٔ نتیجه در درمان زودهنگام، همکاری کودک است. دستگاه‌های متحرک و ماسک صورت اگر در مدت توصیه‌شده استفاده نشوند، اثر مورد انتظار را نشان نمی‌دهند. در دستگاه‌های ثابت نیز پرهیز از غذاهای چسبنده و سفت، کمک والدین در مسواک زدن و غیبت نکردن در جلسات کنترل اهمیت دارد. توضیح دلیل استفاده از دستگاه با زبانی متناسب با سن کودک، همکاری او را به‌طور چشمگیری آسانتر می‌کند. ممکن است در روزهای اول تغییر خفیفی در گفتار و در غذا خوردن دورهٔ کوتاهی برای عادت کردن وجود داشته باشد؛ این وضعیت در بیشتر کودکان به‌زودی برطرف میشود. مزایای کلی درمان با ارتودنسی ثابت در کودکان را می‌توانید در مقالهٔ ما دربارهٔ ارتودنسی کودکان بخوانید.
محدودیت‌های درمان زودهنگام چیست؟
درمان زودهنگام اگرچه فرصتی برای هدایت رشد فراهم می‌کند، رشد را به‌طور کامل کنترل نمی‌کند. الگوی ژنتیکی رشد کودک در طول نوجوانی همچنان خود را نشان می‌دهد؛ به‌ویژه در کودکانی که تمایل به جلوآمدگی فک پایین دارند، حتی پس از یک فاز اول موفق، ممکن است مشکل با جهش رشد دوباره آشکار شود. در برخی ناهماهنگی‌های اسکلتی ممکن است پس از پایان رشد لازم باشد گزینهٔ جراحی فک مطرح شود. همچنین درمانی که زود آغاز میشود، میتواند مدت کل استفاده از دستگاه را طولانی‌تر کند؛ این نکته باید از نظر انگیزهٔ کودک و بهداشت دهان در نظر گرفته شود. در میان گذاشتن روشن این محدودیت‌ها با خانواده پیش از درمان، باعث میشود انتظارات واقع‌بینانه باشد.
پرسش‌هایی که خانواده‌ها می‌توانند در معاینه مطرح کنند
- اگر مشکل فرزندم اکنون درمان نشود چه چیزی تغییر می‌کند، صبر کردن چه هزینه‌ای دارد؟
- آیا این درمان رشد را هدایت می‌کند یا فقط دندانها را جابه‌جا می‌کند؟
- فاز اول چه مدت طول میکشد و در پایان به چه هدفی خواهیم رسید؟
- احتمال نیاز به فاز دوم در آینده چقدر است؟
- فرزندم باید دستگاه را روزانه چند ساعت استفاده کند و در مدرسه چگونه مدیریت میشود؟
- جلسات کنترل هر چند وقت یک بار خواهد بود؟
برای آشنایی با چارچوبی کلی دربارهٔ گزینه‌های درمانی که ممکن است بر اساس سن فرزندتان مطرح شوند، می‌توانید صفحهٔ الاینر شفاف از چه سنی را نیز ببینید.
معاینهٔ کودکان در کلینیک چگونه برنامهریزی میشود؟
در پلی‌کلینیک دندانپزشکی Funda Sarıkaya، ارزیابی ارتودنسی کودکان توسط Funda Pekyılmaz Sarıkaya، متخصص ارتودنسی (Uzm. Dt.)، انجام میشود. در معاینه، اینکه آیا درمان لازم است، اگر لازم است چرا اکنون توصیه میشود و پیامدهای احتمالی صبر کردن، همراه با خانواده بررسی میشود. اگر درمان برنامهریزی شود، مدت درمان، برنامهٔ جلسات کنترل و هزینه به‌صورت کتبی در اختیار شما قرار می‌گیرد. از آنجا که کلینیک از دوشنبه تا شنبه بین ساعت 09:00–20:00 باز است، میتوان جلسات کنترل را خارج از ساعات مدرسه و در همان روز نوبت خواهر و برادرها برنامهریزی کرد.