در صورت کمبود دندان میتوان از الاینر شفاف استفاده کرد؛ حتی در بیمارانی که دندان از دست رفته دارند، درمان با الاینر اغلب یک گام آمادهسازی است که باید پیش از ایمپلنت یا پروتز انجام شود. پس از کشیدن دندان یا مشخص شدن اینکه دندان بهصورت مادرزادی تشکیل نشده است، دندانهای مجاور به سمت فضای خالی متمایل میشوند، دندان فک مقابل به سمت فضای خالی بلند میشود و بایت به هم می‌خورد. در این حالت درمان با الاینر یکی از دو هدف را دنبال میکند: بستن فضا با جابهجا کردن دندانهای مجاور، یا صاف کردن دندانهای متمایل‌شده و ایجاد فضایی با پهنا و ارتفاع درست برای ایمپلنت یا بریج. اگر در دهان از قبل ایمپلنت وجود داشته باشد، الاینر نمی‌تواند آن را حرکت دهد؛ ایمپلنت مانند یک مرجع ثابت عمل میکند و دندانهای اطراف آن حرکت می‌کنند. اگر بریج وجود داشته باشد، دندانهای پایهٔ بریج بهصورت یکپارچه باقی می‌مانند و طرح‌ریزی بر همین اساس انجام میشود. ترتیب درمان معمولاً ابتدا الاینر و سپس ایمپلنت است. اینکه کدام مسیر مناسب است، بر اساس محل فضا، پهنای آن، میزان استخوان و سن در معاینه تعیین میشود.
چرا کمبود دندان مشکل ارتودنسی ایجاد میکند؟
دندان‌ها با دندانهای مجاور و دندانهای فک مقابل در تعادل قرار دارند. وقتی یک دندان از دست برود، این تعادل به هم می‌خورد و طی ماه‌ها و سال‌ها تغییرات زیر رخ می‌دهد:
- متمایل شدن: دندان پشت فضا به جلو و دندان جلوی آن به عقب خم میشود. فضا کوچک‌تر میشود، اما ناحیهٔ مناسبی برای ایمپلنت باقی نمی‌ماند.
- بلند شدن دندان مقابل (اکستروژن): دندان روبه‌روی فضا، چون دندانی برای تماس ندارد، به سمت پایین یا بالا رویش می‌یابد و در بایت گیر میکند.
- جابه‌جایی خط میانی: کمبود دندان در ناحیهٔ جلو باعث جابه‌جایی دندان‌ها به یک طرف و به هم خوردن تقارن لبخند میشود.
- نازک شدن استخوان: استخوان در محل کشیدن دندان به‌مرور تحلیل میرود و ممکن است برای ایمپلنت ناکافی شود.
- فشار بر جویدن و مفصل: ممکن است عادت جویدن یک‌طرفه و عدم تعادل بایت ایجاد شود.
علت کمبود دندان نیز بر طرح اثر می‌گذارد: فقدان مادرزادی (شایع‌ترین موارد، دندان پیشین کناری بالا و دومین دندان آسیای کوچک پایین)، کشیدن به دلیل پوسیدگی یا شکستگی، از دست رفتن در اثر بیماری لثه یا ضربه. با رادیوگرافی پانورامیک، اسکن داخل دهانی و در صورت لزوم توموگرافی، پهنای فضا، میزان استخوان و موقعیت ریشهٔ دندانهای مجاور اندازه‌گیری میشود.
الاینر شفاف در فضای دندان از دست رفته چه گزینه‌هایی ارائه می‌دهد؟
گزینهٔ 1: بستن فضا
دندانهای مجاور به سمت فضا جابهجا میشوند و فاصله کاملاً بسته میشود؛ در نتیجه به ایمپلنت یا پروتز نیازی نمی‌ماند. این مسیر به‌ویژه در این موارد ترجیح داده میشود: اگر فضا کوچک باشد، اگر در همان فک نامرتبی وجود داشته باشد (فضا برای به دست آوردن جا استفاده میشود)، اگر بیمار ایمپلنت نخواهد یا اگر در بیمار جوان باید برای ایمپلنت تا پایان رشد صبر کرد. در فقدان دندان پیشین کناری بالا، میتوان دندان نیش را به جای پیشین کناری منتقل کرد و به آن شکل داد؛ این گزینه بر اساس رنگ و اندازهٔ دندان‌ها و رابطهٔ بایت ارزیابی میشود. در بستن فضا، دندان‌ها باید بدون متمایل شدن و همراه با ریشه‌هایشان پیش بروند؛ برای این منظور الاینر با اتچمنت (برجستگی‌های کامپوزیتی همرنگ دندان) و گاهی با کمک کش یا مینیاسکرو طرح‌ریزی میشود. بستن فضاهای بزرگ ناحیهٔ عقب با الاینر زمان‌بر است و کنترل ریشه دشوار است؛ در این موارد ممکن است کمک گرفتن از براکت مطرح شود.
گزینهٔ 2: ایجاد و حفظ فضا برای ایمپلنت یا پروتز
اگر قرار نباشد فضا بسته شود، الاینر دندانهای متمایل‌شده را صاف میکند (uprighting)، فضا را به پهنای مورد نیاز ایمپلنت می‌رساند و دندان بلندشده در فک مقابل را دوباره فرو می‌برد (اینتروژن). به این ترتیب ایمپلنت را میتوان با زاویهٔ درست و در فضای کافی قرار داد و روکشی که روی آن ساخته میشود با دندانهای مجاور متناسب خواهد بود. فضا در طول درمان می‌تواند با یک دندان مصنوعی همرنگ دندان (پونتیک) که داخل الاینر قرار می‌گیرد از نظر ظاهری پر شود؛ به این ترتیب کمبود دندان در ناحیهٔ جلو در طول درمان دیده نمی‌شود. در مواردی که نامرتبی هم وجود دارد، فضا ابتدا تا حدی برای به دست آوردن جا استفاده میشود و پهنای برنامه‌ریزی‌شده برای ایمپلنت باقی گذاشته میشود.
آیا وقتی در دهان ایمپلنت یا بریج وجود دارد میتوان از الاینر شفاف استفاده کرد؟
در صورت وجود ایمپلنت: بله، میتوان استفاده کرد. چون ایمپلنت با استخوان جوش خورده است، با نیروی ارتودنسی حرکت نمیکند؛ الاینر آن را در جای خود باقی می‌گذارد و دندانهای دیگر را جابهجا میکند. در نرم‌افزار طرح‌ریزی، ایمپلنت ثابت علامتگذاری میشود. از آنجا که موقعیت ایمپلنت عاملی است که محدود میکند دندانهای دیگر به کجا می‌توانند منتقل شوند، برخی حرکات قابل برنامهریزی نیستند. به همین دلیل در صورت امکان، ایمپلنت پس از پایان درمان ارتودنسی انجام میشود. اگر لازم باشد روی روکش ایمپلنت اتچمنت چسبانده شود، از روش چسباندن متفاوتی استفاده میشود یا اتچمنت به دندان مجاور منتقل میشود.
در صورت وجود بریج: بریج دو یا چند دندان را بهصورت یکپارچه به هم متصل میکند؛ این دندان‌ها نمی‌توانند مستقل از یکدیگر حرکت کنند. الاینر می‌تواند بریج را بهصورت یک واحد و به مقدار محدود جابهجا کند یا آن را ثابت نگه دارد و دندانهای دیگر را حرکت دهد. اگر لازم باشد پایههای بریج جداگانه حرکت کنند، بریج موقتاً برش داده میشود و در پایان درمان تعویض میشود؛ این تصمیم همراه با متخصص پروتز گرفته میشود. لبه‌های بریج قدیمی و سلامت دندانهای پایه پیش از درمان ارزیابی میشوند.
در صورت وجود روکش (کراون) و پرکردگی: دندانهای روکش‌دار را میتوان حرکت داد؛ چسباندن اتچمنت روی سطح پرسلن به آمادهسازی ویژه نیاز دارد. پرکردگی‌های بزرگ مانعی برای درمان با الاینر نیستند.
ترتیب درمان چگونه باید باشد: اول الاینر یا اول ایمپلنت؟
قاعدهٔ کلی این است که ابتدا ارتودنسی و سپس ایمپلنت انجام شود؛ زیرا پس از قرار دادن ایمپلنت، موقعیت آن قابل تغییر نیست و فضای حرکت دندانهای اطراف آن محدود میشود. ترتیب معمول چنین است:
- ارزیابی: ارتودنتیست و در صورت لزوم متخصص ایمپلنت یا پروتز با هم طرح‌ریزی می‌کنند؛ دربارهٔ بستن یا نبستن فضا تصمیم گرفته میشود.
- درمان لثه و پوسیدگی: بیماری فعال لثه و پوسیدگی‌ها پیش از درمان با الاینر کنترل میشوند.
- درمان با الاینر: دندان‌ها ردیف میشوند، فضا بسته میشود یا برای ایمپلنت آماده میشود. فضا می‌تواند بهطور موقت با پونتیک داخل الاینر پر شود.
- تثبیت و ایمپلنت: وقتی الاینر تمام شد، فضا تا قرار دادن ایمپلنت با ریتینر حفظ میشود؛ میتوان به ریتینر پونتیک همرنگ دندان اضافه کرد. جراحی ایمپلنت، ترمیم استخوان (معمولاً 2 تا 6 ماه) و ساخت روکش در این دوره کامل میشوند.
- ریتینر دائمی: پس از ساخت روکش ایمپلنت، ریتینر متناسب با آن تعویض میشود.
اگر میزان استخوان بسیار کم باشد، ممکن است ابتدا پیوند استخوان (افزودن استخوان) یا در برخی موارد قرار دادن زودهنگام ایمپلنت و استفاده از آن بهعنوان انکوریج (تکیه‌گاه ثابت) برنامهریزی شود؛ این موارد خاص میان دندان‌پزشکان تصمیم‌گیری میشوند. در بیماران جوان، برای ایمپلنت تا پایان رشد فک (معمولاً 18 تا 20 سالگی و پس از آن) صبر میشود؛ در این مدت فضا با ریتینر و پونتیک حفظ میشود.
درمان با الاینر شفاف در موارد کمبود دندان چقدر طول می‌کشد؟
- ایجاد فضا برای ایمپلنت و صاف کردن دندان‌ها: حدود 6 تا 12 ماه؛ همراه با ردیف کردن دندانهای دیگر برنامهریزی میشود.
- بستن فضای کوچک (ناحیهٔ جلو، 2 تا 4 میلی‌متر): حدود 6 تا 12 ماه.
- بستن فضای بزرگ (ناحیهٔ عقب، دندان آسیا): 18 تا 30 ماه؛ کنترل ریشه و نیاز به مینیاسکرو مدت را طولانی‌تر میکند.
- همراه با نامرتبی یا ناهنجاری بایت: 12 تا 24 ماه.
گذاشتن الاینرها به مدت 20 تا 22 ساعت در روز، پایبندی به استفاده از کش و ادامهٔ کنترل‌ها هر 6 تا 10 هفته بر مدت درمان اثر می‌گذارد. روند ایمپلنت جداگانه به این مدت‌ها افزوده میشود. برای اطلاعات کلی، صفحات مدت درمان و روند درمان را ببینید.
آیا طرح‌ریزی کمبود دندان در کودکان و بزرگسالان متفاوت است؟
در کودکان و نوجوانان کمبود دندان بیشتر مادرزادی است و تشخیص زودهنگام آن طرح‌ریزی را آسانتر میکند. چون تا زمانی که رشد ادامه دارد نمیتوان ایمپلنت گذاشت، دو مسیر برجسته میشود: بستن فضا (برای مثال، در فقدان دندان پیشین کناری بالا، منتقل کردن دندان نیش به جای آن) یا حفظ فضا با ریتینر و پونتیک تا پایان رشد. اگر دندان شیری بدون دندان دائمی زیرین در دهان مانده باشد، در صورت مناسب بودن وضعیت میتوان آن را در جای خود نگه داشت. تصمیم به بستن فضا در سنین پایین با در نظر گرفتن بایت و اندازهٔ دندان‌ها و با دقت گرفته میشود. در بزرگسالان کمبود دندان معمولاً همراه با متمایل شدن و بلند شدن دندان‌هاست که طی سال‌ها پس از کشیدن دندان ایجاد شده است؛ برگرداندن این تغییرات هدف اصلی درمان است. اگر تحلیل استخوان وجود داشته باشد، طرح مشترک با متخصص ایمپلنت تهیه میشود. سلامت لثه و عادت فشردن دندان‌ها از قبل ارزیابی میشود. برای اطلاعات بر اساس گروه‌های سنی، صفحهٔ الاینر شفاف از چه سنی را ببینید.
پس از درمان، فضا و ردیف دندان‌ها چگونه حفظ میشود؟
- فضایی که منتظر ایمپلنت است: ریتینر متحرک همراه با پونتیکی که فضا را پر میکند استفاده میشود؛ برای اینکه فضا کوچک نشود، تا قرار دادن ایمپلنت بهطور مداوم گذاشته میشود. در ناحیهٔ جلو، دندان موقتی که به سیم ریتینر ثابت متصل است نیز یک گزینه است.
- فضای بسته‌شده: تمایل به باز شدن دوباره دارد؛ ریتینر ثابت همراه با ریتینر متحرکی که مادام‌العمر شب‌ها استفاده میشود توصیه میشود.
- پس از تکمیل ایمپلنت: ریتینر طوری تعویض میشود که با روکش جدید جفت شود؛ چون ایمپلنت حرکت نمیکند، حفظ موقعیت دندانهای مجاور اهمیت دارد.
- کنترل منظم: سلامت ایمپلنت، بریج و ریتینر در کنترل‌های سالانه پیگیری میشود.
برای جزئیات تثبیت، صفحهٔ ریتینر پس از درمان، برای روش بستن فضا صفحهٔ فاصله بین دندان‌ها و برای معیارهای کلی مناسب بودن الاینر صفحهٔ برای چه کسانی مناسب است را بخوانید.