Qısa cavab: Süd dişi çəkimi plomb və ya süd dişi kanal müalicəsi ilə qorunmayan irəliləmiş kariyeslərdə, abses inkişaf edən dişlərdə, travmada və daimi diş çıxdığı halda süd dişi düşmədikdə lazım gələ bilər. Müdaxilə əksər hallarda lokal anesteziya altında qısa müddətdə aparılır. Diş erkən itirilərsə, daimi dişin yerini qorumaq üçün yer saxlayıcı tövsiyə oluna bilər. Qərar həkim müayinəsi ilə verilir.
Süd dişləri vaxtı gəldikdə özləri laxlayıb düşür; buna görə bir çox valideyn övladının dişinin çəkilməsi lazım olduğunu eşidəndə təəccüblənir. Halbuki süd dişi çəkimi bəzi hallarda uşağın ağız sağlamlığını qorumaq və altdan gələn daimi dişin düzgün yerdə çıxmasını təmin etmək üçün lazım ola bilər. Bu yazıda süd dişlərinin hansı hallarda çəkildiyini, uşağı bu prosesə necə hazırlaya biləcəyinizi, çəkim günü və sonrasında nələrə diqqət etmək lazım olduğunu və erkən itirilmiş dişlərdən sonra niyə yer saxlayıcı düşünüldüyünü izah edirik.
Süd dişi nə vaxt çəkilir?
Süd dişi müalicə ilə qorunmayacaq dərəcədə zədələndikdə və ya daimi dişin çıxmasına mane olduqda çəkilir. Həkimlərin ümumi yanaşması süd dişini mümkün qədər təbii düşmə vaxtına qədər ağızda saxlamaqdır; çünki süd dişləri çeynəməyə, danışmağa və daimi dişlərə yer ayırmağa xidmət edir. Çəkim qərarı buna görə diqqətlə verilir.
Süd dişi çəkiminin gündəmə gəldiyi əsas hallar bunlardır:
- İrəliləmiş kariyes: Kariyes dişin böyük hissəsini dağıtmışsa və plomb ya da süd dişi kanal müalicəsi (pulpotomiya, pulpektomiya) ilə qorunması mümkün deyilsə.
- Abses və infeksiya: Diş kökünün ətrafında iltihab inkişaf edibsə və alt tərəfdəki daimi diş tumurcuğuna təsir riski yaranıbsa.
- Süd dişi düşmədikdə: Daimi diş çıxmağa başladığı halda süd dişi yerində qalırsa. Bu hal ən çox alt ön dişlərdə müşahidə olunur; daimi diş süd dişinin arxasından çıxır və iki cərgə diş görüntüsü yaranır.
- Travma: Yıxılma və ya zərbə nəticəsində sınan, kökü zədələnən və ya yerindən oynayan dişlərdə.
- Ortodontik səbəblər: Ciddi yer darlığında daimi dişlərin daha düzgün çıxmasına kömək etmək məqsədilə, ortodontun planı çərçivəsində.
Alt ön dişlərdə iki cərgə diş görüntüsü fərq etdikdə təlaşa düşməyə ehtiyac yoxdur. Süd dişi nəzərəçarpacaq dərəcədə laxlayırsa, bir neçə həftə ərzində özü düşə bilər. Lakin süd dişi möhkəm dayanırsa və daimi diş yüksəlməyə davam edirsə, həkimə göstərmək düzgün olar.
Çəkimdən əvvəl hazırlıq
Uşağın çəkimə hazırlanmasında ən vacib addım prosesin onu qorxutmayan, sadə və dürüst dillə izah edilməsidir. Uşaqlar böyüklərin həyəcanını çox asan hiss edir. Evdə işlədilən dil klinikadakı təcrübəyə birbaşa təsir edir.
Valideynlər üçün bir neçə praktik tövsiyə:
- “Heç ağrımayacaq” və ya “iynə vurulacaq” kimi ifadələr əvəzinə “diş həkimi dişini yatıracaq, sonra xəstə dişi çıxaracaq” kimi yumşaq və düzgün izahı seçin.
- Diş həkimini cəza və ya qorxutma vasitəsi kimi istifadə etməyin.
- Öz mənfi diş təcrübələrinizi uşağın yanında danışmamağa diqqət edin.
- Görüşü uşağın dincəlmiş və tox olduğu saata götürməyə çalışın.
- Uşağınızın istifadə etdiyi dərmanlar, allergiyaları və keçirdiyi xəstəliklər barədə həkimə məlumat verin.
Klinikada uşaq diş həkimləri adətən “danış, göstər, tətbiq et” yanaşmasından istifadə edir. İstifadə ediləcək alətlər uşağa əvvəlcə izah edilir, sonra göstərilir, ardınca müdaxiləyə keçilir. Bu üsul uşağın nə ilə qarşılaşacağını bilməsini və nəzarət hissini qorumasını təmin edir.
Çəkim prosesi
Süd dişi çəkimi əksər hallarda lokal anesteziya altında, qısa müddətdə tamamlanan sadə müdaxilədir. Süd dişlərinin kökləri daimi diş çıxdıqca əriyir; buna görə düşmə vaxtına yaxın dişlərin çəkimi adətən asan olur.
- Səthi keyləşdirmə: İynənin daxil olmasının daha az hiss edilməsi üçün əvvəlcə diş ətinin üzərinə anestezik gel sürtülə bilər.
- Lokal anesteziya: Diş və ətrafı keyləşdirilir. Uşaq bu mərhələdə təzyiq hiss edə bilər, lakin kəskin ağrı hiss etməməsi hədəflənir.
- Çəkim: Diş xüsusi alətlərlə ehtiyatla yerindən çıxarılır. Müdaxilə çox vaxt bir neçə dəqiqə çəkir.
- Qanamanın nəzarəti: Çəkim nahiyəsinə steril tənzif yerləşdirilir və uşaqdan onu dişləməsi istənilir.
Çox kiçik yaşlı uşaqlarda, güclü həyəcan yaşayan və ya xüsusi ehtiyacı olan uşaqlarda və eyni zamanda çoxlu müalicə lazım olan hallarda sedasiya və ya ümumi anesteziya seçimləri nəzərdən keçirilə bilər. Bu üsullar uyğun avadanlıq və anesteziya mütəxəssisi ilə tətbiq olunur; hansı uşaq üçün lazım olduğu müayinə ilə müəyyən edilir.
Çəkimdən sonrakı qulluq
Çəkimdən sonrakı ilk saatlarda əsas məqsəd çəkim yerində laxtanın qorunması və uşağın keyləşmiş dodağını ya da yanağını dişləməməsidir. Bu iki məsələyə diqqət edildikdə sağalma adətən problemsiz gedir.
- Tənzif: Həkimin tövsiyə etdiyi müddət ərzində, adətən 20-30 dəqiqə, tənzifin dişlənməsi təmin edilir.
- Keyimə dövrü: Anesteziyanın təsiri bir neçə saat davam edə bilər. Bu müddətdə uşaq dodağını, yanağını ya da dilini hiss etmədən dişləyə bilər. Keyimə keçənə qədər yemək yedirməmək və uşağı müşahidə etmək vacibdir.
- Qidalanma: Keyimə keçdikdən sonra ilıq və ya soyuq, yumşaq yeməklərə üstünlük verilə bilər. İlk gün çox isti, bərk və xırçıldayan yeməklərdən çəkinilir.
- Ağız təmizliyi: Diş fırçalamağa həmin axşam davam edilir; yalnız çəkim nahiyəsi ehtiyatla atlanır. İlk gün güclü çalxalama və tüpürməkdən çəkinilir.
- Ağrı: Əksər uşaqlarda ağrı yüngül olur. Lazım gələrsə, həkimin tövsiyə etdiyi, uşağın yaşına və çəkisinə uyğun ağrıkəsici istifadə oluna bilər.
Qanamanın tənziflə dayanmaması, üzdə getdikcə artan şişkinlik, hərarət və ya uşağın bir neçə gün sonra artan ağrıdan şikayət etməsi hallarında həkimə müraciət edilməlidir.
Çəkimdən sonrakı günlərdə uşağın boşluğu dili ilə daim yoxlaması çox yayılmışdır və adətən özü azalır. Çəkim yerində ilk günlərdə ağımtıl görüntü əmələ gələ bilər; bu, sağalan toxumanın təbii hissəsidir və çox vaxt infeksiya əlaməti deyil. Yenə də nahiyədə pis qoxu, axıntı ya da şişkinlik fərq etsəniz, həkimə göstərməyiniz tövsiyə olunur.
Erkən itkidə yer saxlayıcı
Süd dişi təbii düşmə vaxtından çox əvvəl çəkildikdə, boşluğun qorunması üçün yer saxlayıcı adlanan aparat tövsiyə oluna bilər. Çünki süd dişinin qoyduğu boşluğa qonşu dişlər zamanla sürüşə bilər və altdan gələn daimi diş çıxmaq üçün kifayət qədər yer tapmaya bilər. Bu hal gələcəkdə sıxlıq, gömülü diş və daha əhatəli ortodontik müalicəyə ehtiyac deməkdir.
Yer saxlayıcılar ümumi olaraq iki qrupdadır:
- Sabit yer saxlayıcılar: Qonşu dişə yapışdırılan halqa və boşluğa uzanan nazik məftildən ibarətdir. Uşağın taxıb-çıxarmasına ehtiyac yoxdur.
- Hərəkətli yer saxlayıcılar: Lövhə şəklindədir; bəzən çatışmayan dişin yerinə süni diş də əlavə edilə bilər. Uşağın mütəmadi taxması lazımdır.
Hər erkən diş itkisində yer saxlayıcı lazım deyil. Həkim hansı dişin itirildiyinə, uşağın yaşına, alt tərəfdəki daimi dişin nə qədər müddətə çıxacağına və ağızdakı yer vəziyyətinə baxaraq qərar verir. Yer saxlayıcı taxılan uşaqlar mütəmadi yoxlamalara gətirilməlidir; daimi diş çıxmağa başladıqda aparat çıxarılır.
Uşaqlıq dövründə dişlərin və çənələrin inkişafını izləmək gələcəkdə lazım ola biləcək ortodontik müalicələrin daha asan planlaşdırılmasına da töhfə verir. Bu dövrdə tətbiq oluna biləcək yanaşmaları uşaqlarda Invisalign First səhifəmizdə oxuya bilərsiniz.
Uşağınızı nə vaxt diş həkiminə aparmalısınız?
Uşağınızın dişində qaralma, diş ətində sızanağa bənzər şişkinlik, yemək yeyərkən ağrı və ya alt ön dişlərdə iki cərgə diş görüntüsü fərq etsəniz, müayinə təxirə salınmamalıdır. Valideynlərin tez-tez soruşduğu digər məsələləri tez-tez verilən suallar səhifəmizdə topladıq. Ankara, Çankaya, Oran bölgəsindəki poliklinikamızda uşaqlarda çəkim qərarı əvvəlcə dişi qoruma seçimləri qiymətləndirildikdən sonra və valideynlə birlikdə müzakirə edilərək verilir.
Tez-tez verilən suallar
Süd dişi özü düşməzsə nə olur?
Daimi diş çıxmağa başladığı halda süd dişi düşmərsə, daimi diş fərqli mövqedə, çox vaxt süd dişinin arxasından çıxa bilər. Süd dişi laxlayırsa, bir neçə həftə gözləmək kifayət ola bilər. Laxlamırsa və ya uzun müddət yerində qalırsa, həkim çəkimin lazım olub-olmadığını qiymətləndirir.
Laxlayan süd dişini evdə çıxarmaq düzgündürmü?
Özü düşmək üzrə olan, çox laxlayan dişi uşağın dili ya da barmağı ilə tərpətməklə düşürməsi əksər hallarda problem yaratmır. Lakin dişə zorla ip ya da alətlə müdaxilə etmək kök hissəciyinin qalmasına, qanamaya və qorxuya yol aça bilər. Az laxlayan dişlərdə həkimlə məsləhətləşmək daha düzgündür.
Kariesli süd dişi onsuz da düşəcək, müalicəyə ehtiyac varmı?
Bəli, əksər hallarda lazımdır. Kariyes irəlilədikdə ağrı, abses və qidalanma problemlərinə yol aça bilər; infeksiya alt tərəfdəki daimi diş tumurcuğuna da təsir edə bilər. Bundan başqa, erkən itirilmiş süd dişi daimi dişlərin çıxması üçün lazım olan yerin itməsinə səbəb ola bilər.
Yer saxlayıcı uşağı narahat edirmi?
Uşaqlar yer saxlayıcıya adətən bir neçə gün ərzində öyrəşir. İlk günlərdə dillə oynama və ya yüngül yad cisim hissi ola bilər. Sabit yer saxlayıcılarda yapışqanlı və bərk yeməklərdən çəkinmək və aparatın ətrafını yaxşı təmizləmək vacibdir.
