Qısa cavab: Tədqiqatlar xroniki diş əti xəstəliyi (periodontit) olan insanlarda Alsheymer və demensiyanın digər növlərinə daha tez-tez rast gəlindiyini və bəzi diş əti bakteriyalarının izlərinin Alsheymer xəstələrinin beyin toxumasında tapıldığını göstərib. Lakin bu nəticələr yalnız əlaqəni göstərir; dişləri fırçalamağın Alsheymerin qarşısını aldığı sübut olunmayıb. Bununla belə, yaxşı ağız gigiyenası diş əti xəstəliyinin qarşısını alır və ümumi sağlamlıq üçün dəyərlidir.
Son illərdə "dişlərinizi fırçalamaq sizi Alsheymerdən qoruyur" başlıqlı xəbərlərlə tez-tez qarşılaşırıq. Bu xəbərlərin arxasında həqiqətən maraqlı elmi araşdırmalar dayanır; lakin başlıqlar çox vaxt nəticələrin dediyindən daha çoxunu vəd edir. Diş fırçalamaq və Alsheymer əlaqəsi ilə maraqlananlar üçün bu yazıda tədqiqatların nə tapdığını, diş əti bakteriyaları ilə beyin arasındakı mümkün əlaqələri, əlaqə ilə səbəb-nəticə arasındakı fərqi və gündəlik həyat üçün çıxarıla biləcək ağlabatan nəticələri sadə dillə izah edirik.
Tədqiqatlar nə aşkar edib?
Qısaca desək, tədqiqatlar xroniki diş əti xəstəliyi olan insanlarda Alsheymer və demensiyanın digər növlərinə daha tez-tez rast gəlindiyini ortaya qoyub; lakin bu, diş əti xəstəliyinin Alsheymerə səbəb olduğu demək deyil. Bu sahədəki araşdırmaları bir neçə əsas qrupa ayırmaq olar:
- Müşahidə tədqiqatları: Minlərlə insanın illər boyu izlənildiyi bəzi geniş miqyaslı tədqiqatlarda periodontiti olan və ya çoxlu diş itirmiş insanlarda sonrakı illərdə koqnitiv zəifləmə və demensiya diaqnozuna daha tez-tez rast gəlindiyi bildirilib. Bu tədqiqatları bir araya gətirən icmallar da oxşar əlaqəyə işarə edir.
- Beyin toxuması tədqiqatları: 2019-cu ildə dərc olunan və böyük əks-səda doğuran bir tədqiqatda diş əti xəstəliyində rol oynayan Porphyromonas gingivalis bakteriyasına məxsus fermentlərin (gingipainlərin) Alsheymer xəstələrinin beyin toxumasında tapıldığı bildirilib.
- Heyvanlar üzərində təcrübələr: Siçanlarda ağız yolu ilə bu bakteriya ilə infeksiya yaradıldıqda bakteriyanın beyinə çata bildiyi və Alsheymerlə əlaqəli zülal toplanmasını artırdığı müşahidə edilib.
- Klinik dərman sınaqları: Bu bakteriyanın fermentlərini hədəf alan dərmanla aparılan ilk böyük klinik tədqiqat ümumi pasiyent qrupunda gözlənilən səviyyədə fayda göstərə bilməyib. Bu nəticə mənzərənin düşünüldüyündən daha mürəkkəb olduğunu göstərir.
Diş əti bakteriyaları ilə beyin arasında necə əlaqə ola bilər?
Alimlər diş əti xəstəliyinin beyinə iki əsas yolla təsir göstərə biləcəyini düşünürlər: bakteriyaların və onların məhsullarının birbaşa beyinə çatması və orqanizmdə davam edən aşağı dərəcəli iltihabın beyinə dolayı yolla təsir etməsi.
Periodontitdə diş əti cibləri iltihablı və asanlıqla qanayan səth əmələ gətirir. Diş fırçalama, çeynəmə kimi gündəlik hərəkətlər zamanı bu səthdən qana bakteriya və bakteriya məhsulları keçə bilər. Bəzi tədqiqatçılar bu maddələrin qan yolu ilə və ya sinir yolları vasitəsilə beyinə çata biləcəyini irəli sürürlər.
İkinci mümkün yol iltihabdır. Xroniki periodontit orqanizmdə uzun müddət davam edən iltihabi yük yaradır. İltihabi siqnal maddələrinin artması beyindəki immun hüceyrələrinə də təsir edə və Alsheymerdə müşahidə olunan sinir hüceyrəsi zədələnməsinə töhfə verə bilər. Oxşar mexanizmin diş əti xəstəliyi ilə ürək-damar xəstəlikləri və diabet arasındakı əlaqədə də rol oynadığı düşünülür. Lakin bu mexanizmlərin insanlarda nə dərəcədə keçərli olduğu hələ də araşdırılır.
Səbəb-nəticədir, yoxsa sadəcə əlaqə?
Bu gün əlimizdə olan sübutlar diş əti xəstəliyi ilə Alsheymer arasında əlaqə olduğunu göstərsə də, birinin digərinə səbəb olduğunu qəti şəkildə sübut etmir. Bu fərq vacibdir, çünki iki vəziyyət eyni vaxtda müşahidə olunsa belə, onlar arasındakı əlaqə müxtəlif yollarla izah oluna bilər:
- Əks istiqamətli əlaqə: Koqnitiv zəifləmənin erkən dövrlərində insan ağız gigiyenasına laqeyd yanaşmağa başlaya bilər. Bu halda diş əti xəstəliyi Alsheymerin səbəbi deyil, nəticəsi ola bilər. Xəstəliyin əlamətləri diaqnozdan illər əvvəl başladığı üçün bu ehtimalı nəzərə almamaq olmaz.
- Ortaq risk amilləri: Siqaret, diabet, yaşın çox olması, aşağı sosial-iqtisadi səviyyə və fiziki passivlik həm diş əti xəstəliyi, həm də demensiya riskini artırır. İki vəziyyət bu ortaq amillər səbəbindən birlikdə müşahidə oluna bilər.
- Həqiqi töhfə: Diş əti xəstəliyi digər risk amillərinə əlavə olaraq Alsheymerin inkişafına həqiqətən töhfə verə də bilər.
Hansı izahın daha keçərli olduğunu başa düşmək üçün uzunmüddətli, yaxşı planlaşdırılmış və diş əti müalicəsinin koqnitiv nəticələrə təsirini birbaşa ölçən tədqiqatlara ehtiyac var. Buna görə də "dişləri fırçalamaq Alsheymerin qarşısını alır" demək bu gün üçün elmi baxımdan doğru deyil. Daha düzgün ifadə "diş əti xəstəliyi araşdırılmaqda olan mümkün risk amillərindən biridir" olardı.
Xəbərləri oxuyarkən də bu fərqi yadda saxlamaq faydalıdır. Bir tədqiqatın nəticəsi, xüsusən heyvanlar üzərində təcrübələr və ya kiçik seçməli araşdırmalar, insanlar üçün birbaşa tövsiyəyə çevrilməməlidir. Elmi baxış müxtəlif üsullarla aparılan çoxsaylı tədqiqatların eyni istiqamətdə nəticə verməsi ilə möhkəmlənir. Alsheymer kimi çoxamilli xəstəlikdə yaş, genetik meyillilik, ürək-damar sağlamlığı, yuxu, fiziki fəallıq və sosial həyat kimi bir çox amilin birlikdə rol oynadığı məlumdur; ağız sağlamlığı isə bu böyük mənzərənin yalnız bir hissəsi ola bilər.
Ağız sağlamlığı ümumi sağlamlığa necə təsir edir?
Ağız sağlamlığı ilə ümumi sağlamlıq arasındakı əlaqə yalnız Alsheymerlə məhdudlaşmır. Periodontit diabet, ürək-damar xəstəlikləri, bəzi ağciyər infeksiyaları və hamiləlik fəsadları ilə də əlaqələndirilib. Xüsusən diabet ilə diş əti xəstəliyi arasında ikitərəfli əlaqənin olduğu yaxşı məlumdur: nəzarətsiz diabet diş əti xəstəliyini ağırlaşdırır, diş əti iltihabının müalicəsi isə qan şəkərinə nəzarətə müsbət töhfə verə bilər.
Diş itkisi də yaşlılıqda həyat keyfiyyətinə təsir edən mühüm amildir. Az dişi qalmış insanlar çeynəmə çətinliyi səbəbindən tərəvəz, meyvə və lifli qidalardan uzaqlaşa bilər; bu da qidalanmanın keyfiyyətini aşağı salır. Bəzi tədqiqatçılar çeynəmə funksiyasının özünün də beyində qan axını və stimullaşma ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürürlər. Buna görə də dişlərin qorunması və çatışmayan dişlərin uyğun şəkildə bərpası ümumi sağlamlığın bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir.
Praktik nəticələr: nə etməliyik?
Alsheymerlə əlaqəsi hələ aydınlaşmasa da, diş əti xəstəliyinin qarşısını almağın özü-özlüyündə bir çox faydası olduğu şübhəsizdir. Diş əti sağlamlığını qorumaq üçün aşağıdakı addımlar tövsiyə olunur:
- Dişləri gündə iki dəfə, flüorlu diş pastası ilə və diş əti xəttinə diqqət yetirərək ən azı iki dəqiqə fırçalamaq
- Dişlərin arasını hər gün diş sapı və ya dişarası fırça ilə təmizləmək
- Diş əti qanaması, şişkinlik, çəkilmə və laxlayan diş kimi əlamətləri ciddi qəbul etmək
- Altı ayda bir ilə ildə bir dəfə arasında, həkimin tövsiyə etdiyi tezlikdə diş müayinəsinə getmək və lazım olduqda diş daşını təmizlətmək
- Siqareti tərk etmək; siqaret diş əti xəstəliyinin ən güclü risk amillərindən biridir
- Diabet varsa, qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq
- Yaşlı yaxınlarınızın, xüsusən qayğıya ehtiyacı olanların ağız gigiyenasına dəstək olmaq
Ağız gigiyenası və diş əti sağlamlığı ilə bağlı digər suallarınız üçün tez-tez verilən suallar səhifəmizə baxa bilərsiniz.
Diş əti sağlamlığınız üçün Ankarada nə vaxt müayinədən keçməlisiniz?
Fırçalayarkən diş ətləriniz qanayırsa, diş ətlərinizdə qızartı, şişkinlik və ya çəkilmə hiss edirsinizsə, yaxud uzun müddətdir diş müayinəsinə getməmisinizsə, diş həkimi müayinəsindən keçməyin məhz vaxtıdır. Diş əti xəstəliyi erkən dövrdə çox vaxt ağrı vermədən irəlilədiyi üçün müntəzəm müayinələr vacibdir. Çankaya rayonunun Oran məhəlləsindəki klinikamızda diş əti sağlamlığınız qiymətləndirilir, lazımi təmizləmə və müalicələr planlaşdırılır və sizə uyğun gündəlik qulluq tövsiyələri bölüşülür.
Tez-tez verilən suallar
Dişləri fırçalamaq Alsheymerin qarşısını alırmı?
Bugünkü elmi sübutlar dişləri fırçalamağın Alsheymerin qarşısını aldığını göstərmir. Tədqiqatlar diş əti xəstəliyi ilə Alsheymer arasında əlaqə olduğunu ortaya qoysa da, səbəb-nəticə əlaqəsi sübut olunmayıb. Bununla belə, müntəzəm fırçalama diş əti xəstəliyinin qarşısını alır və ümumi sağlamlıq üçün vacibdir.
Diş əti xəstəliyi hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir?
Xroniki diş əti xəstəliyi diabet, ürək-damar xəstəlikləri, bəzi tənəffüs yolu infeksiyaları və hamiləlik fəsadları ilə əlaqələndirilib. Bunlar arasında ən çox öyrəniləni ikitərəfli olduğu məlum olan diabet əlaqəsidir. Digər əlaqələrin mexanizmləri hələ də araşdırılır.
Diş əti qanamasına niyə əhəmiyyət verilməlidir?
Diş əti qanaması çox vaxt diş əti iltihabının ilk əlamətidir. Erkən dövrdə müalicə edildikdə diş əti iltihabı adətən geri dönə bilir. Müalicə edilmədikdə isə dişin ətrafındakı sümüyə təsir edən periodontitə keçə bilər.
Yaşlı yaxınlarımın ağız gigiyenasına necə kömək edə bilərəm?
Əl bacarığı zəifləmiş insanlar üçün qalın saplı və ya elektrik diş fırçaları istifadəni asanlaşdıra bilər. Fırçalamanın müntəzəm aparılıb-aparılmadığını ehtiyatla izləmək və protezlərin təmizlənməsinə kömək etmək vacibdir. Müntəzəm diş həkimi müayinələrinin buraxılmaması da problemlərin erkən aşkarlanmasını təmin edir.
