Qısa cavab: Diş sağlamlığı üçün pendir, qatıq, süd, çiy və lifli tərəvəzlər, zülal mənbələri və su dişlərə dost seçimlərdir. Şəkərli və turşulu içkilər, yapışqan şirniyyatlar və gün boyu tez-tez qəlyanaltı etmək isə kariyes və mina aşınması riskini artırır. Yeməkdən sonra ağzı su ilə yaxalamaq və turşulu qidalardan sonra fırçalamaq üçün bir müddət gözləmək dişləri qorumağa kömək edir.
Dişlərin sağlamlığı təkcə fırçalama və diş sapı ilə deyil, süfrəyə nə qoyduğumuz və nə qədər tez-tez yediyimizlə də sıx bağlıdır. Diş sağlamlığı və qidalanma əlaqəsində iki əsas mexanizm önə çıxır: şəkərin ağızdakı bakteriyalar tərəfindən turşuya çevrilməsi və turşulu qida və içkilərin minanı birbaşa aşındırması. Bu yazıda dişlərə faydalı qidaları, dişlərə zərərli qidaları, qəlyanaltı tezliyinin təsirini, yeməkdən sonra edilməli olanları və şəffaf elayner istifadə edənlər üçün qidalanma tövsiyələrini nəzərdən keçiririk.
Dişlərə dost qidalar
Dişlərə dost qidalar minanı dəstəkləyən minerallar ehtiva edən, tüpürcək ifrazını artıran və ağızda turşu əmələ gəlməsinə az təsir edən qidalardır; süd məhsulları, lifli tərəvəzlər, su və balanslı zülal mənbələri bu qrupun başında gəlir.
- Pendir, qatıq və süd: Kalsium və fosfat ehtiva edir. Xüsusən pendirin yeməyin sonunda yeyilməsi ağızdakı turşuluğun tarazlaşmasına kömək edə bilər. Şəkər əlavə edilməmiş qatığa üstünlük verilməlidir.
- Çiy və lifli tərəvəzlər: Kök, xiyar, kərəviz kimi tərəvəzləri çeynəmək tüpürcək ifrazını artırır. Tüpürcək turşuları neytrallaşdıran və minaya mineralları geri qaytaran təbii qoruyucudur.
- Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər: Kalsium, folat və müxtəlif vitaminlərlə zəngindir; diş əti toxumalarının sağlamlığını dəstəkləyir.
- Zülal mənbələri: Yumurta, balıq, ət və paxlalılar fosfor ehtiva edir; balıq həm də D vitamini mənbəyidir.
- Quru meyvə-çərəz: Şəkərsiz və duzsuz qoz, badam və fındıq şəkərli qəlyanaltılara yaxşı alternativdir. Çox bərk qabıqlıları dişləyərkən dişləri zorlamamaq lazımdır.
- Su: Gün ərzində dişlər üçün ən dost içkidir. Ağzı nəmli saxlayır, qida qalıqlarını təmizləyir; flüorlu şəbəkə suyu olan bölgələrdə əlavə qoruyucu təsir göstərir.
- Şəkərsiz saqqız: Yeməkdən sonra qısa müddət çeynənən şəkərsiz saqqız tüpürcək ifrazını artırır. Çənə oynağı problemi olanlara uzun müddət saqqız çeynəməkdən çəkinmək tövsiyə olunur.
Diş əti sağlamlığı üçün C vitamini, sümük və diş toxumaları üçün D vitamini və kalsium kimi qida maddələrinin balanslı qidalanma ilə qəbul edilməsi vacibdir. Əlavələrin istifadəsi isə həkim tövsiyəsi ilə qiymətləndirilməlidir.
Turşulu və şəkərli içkilər
Turşulu və şəkərli içkilər dişlərə zərərli qidalar siyahısının ən başında yer alır, çünki həm bakteriyaların turşu istehsalı üçün şəkər verir, həm də öz turşuları ilə minanı birbaşa yumşaldır. Bu iki təsir birləşdikdə kariyes və aşınma riski nəzərəçarpacaq dərəcədə artır.
- Qazlı içkilər: Şəkərliləri kariyes, şəkərsizləri isə tərkibindəki turşulara görə aşınma riski daşıyır. "Diet" və ya "sıfır şəkər" etiketi turşuluq baxımından zərərsiz olması demək deyil.
- Meyvə şirələri: Təbii olsa belə, həm şəkər, həm də turşu ehtiva edir. Meyvənin özünü yemək onun şirəsini içməkdən dişlər üçün daha uyğundur.
- Enerji və idman içkiləri: Yüksək turşu və şəkər tərkibi ilə mina aşınmasına əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.
- Limonlu su və sirkəli içkilər: Gün boyu qurtum-qurtum içildikdə mina daim turşulu mühitdə qalır.
- Şəkərli çay və qəhvə: Çay və qəhvə özləri rəng dəyişikliyinə səbəb ola bilər; içinə əlavə edilən şəkər isə kariyes riskini artırır.
Turşulu içki içiləcəksə, onu yeməklə birlikdə və qısa müddətdə içmək, dişlərlə təması azaltmaq üçün çubuqdan (trubkadan) istifadə etmək və sonra ağzı su ilə yaxalamaq zərəri məhdudlaşdırmağa kömək edir.
Qəlyanaltı tezliyi
Diş sağlamlığı baxımından şəkərin miqdarı qədər, bəlkə də daha çox, onun nə qədər tez-tez qəbul edilməsi vacibdir, çünki hər şəkərli qəlyanaltıdan sonra ağızda təxminən yarım saatdan bir saata qədər davam edən turşulu dövr başlayır. Gün ərzində tez-tez qəlyanaltı edildikdə mina özünü bərpa etməyə imkan tapmır.
Məsələn, eyni miqdarda şokoladı bir yeməyin sonunda yemək onu gün boyu kiçik hissələrlə yeməkdən dişlər üçün daha az zərərlidir. Eynilə, şəkərli çayı saatlarla qurtum-qurtum içmək onu bir dəfəyə içməkdən daha çox risk daşıyır.
Dişlər üçün daha dost qəlyanaltı vərdişləri
- Ara yeməklərin sayını məhdudlaşdırın; acdıqda pendir, tərəvəz, şəkərsiz qatıq və ya çərəz seçin.
- Şirniyyatları ayrıca qəlyanaltı kimi deyil, əsas yeməyin sonunda yeyin.
- Yapışqan şirniyyatlar, rahat-lukum, qurudulmuş meyvə və karamel kimi dişə yapışan qidalara diqqət edin; bunlar şəkərin ağızda qalma müddətini uzadır.
- Gecə yatmazdan əvvəl dişlər fırçalandıqdan sonra sudan başqa heç nə yeməyin və içməyin.
- Uşaqlara gecə butulka ilə süd və ya meyvə şirəsi verməməyə diqqət edin.
Yeməkdən sonra nə etmək lazımdır?
Yeməkdən sonra ağzı su ilə yaxalamaq, mümkünsə şəkərsiz saqqız çeynəmək və turşulu bir şey yeyilibsə, dişləri fırçalamaq üçün təxminən 30 dəqiqə gözləmək dişləri qorumağa kömək edən sadə addımlardır.
- Su ilə yaxalama: Qida qalıqlarını və şəkəri dişlərdən təmizləyir, ağız mühitinin tarazlaşmasına kömək edir.
- Turşulu qidalardan sonra gözləmək: Sitrus meyvələri, sirkəli salat, qazlı içki və ya şərabdan sonra mina müvəqqəti olaraq yumşalır. Bu zaman dərhal fırçalamaq mina itkisini artıra bilər; həkimlər adətən bir müddət gözləməyi tövsiyə edir.
- Gündə iki dəfə flüorlu pasta ilə fırçalama: Xüsusən gecə fırçalaması buraxılmamalıdır.
- Dişarası təmizlik: Diş sapı və ya dişarası fırça ilə dişlərin arasındakı qalıqlar təmizlənməlidir.
Şəffaf elayner istifadə edənlər üçün qidalanma
Şəffaf elayner (kapa) istifadə edənlər üçün ən vacib qidalanma qaydası kapalar taxılı olarkən sudan başqa heç nə yeməmək və içməmək, yeməkdən sonra isə dişləri təmizləmədən kapaları yenidən taxmamaqdır. Kapa dişlərin üzərini tamamilə örtdüyü üçün altında qalan şəkər və ya turşu tüpürcəklə təmizlənə bilmir və uzun müddət dişlə təmasda qalır.
- Yemək zamanı və sudan başqa içkilər içərkən kapaları çıxarıb qoruyucu qabına qoyun; salfetə bükmək itmə riskini artırır.
- Çay, qəhvə və rəngli içkilər kapanın ləkələnməsinə, isti içkilər isə formasının pozulmasına səbəb ola bilər.
- Gün boyu tez-tez qəlyanaltı etmək həm kapaların çıxarılmış qaldığı müddəti uzadır, həm də kariyes riskini artırır. Yeməklərin sayını planlı saxlamaq gündə 20–22 saatlıq istifadə hədəfinə çatmağı asanlaşdırır.
- Kənarda yemək yeyirsinizsə, yanınızda kiçik diş fırçası və diş sapı saxlayın; fırçalamaq imkanı yoxdursa, heç olmasa ağzınızı su ilə yaxşıca yaxalayın.
Kapaların istifadəsinə dair gündəlik praktik tövsiyələr üçün şəffaf elaynerlər necə istifadə olunur səhifəmizə nəzər sala bilərsiniz. Klinikamızda şəffaf elayner müalicəsi Invisalign ilə aparılır və hər pasiyentə qidalanma və baxımla bağlı yazılı tövsiyələr verilir.
Qidalanma ilə bağlı mina aşınmasını necə hiss etmək olar?
Turşulu qidalanma ilə bağlı mina aşınması çox vaxt gizli irəliləyir və ilk əlamətləri istiyə, soyuğa və ya şirinə qarşı artan həssaslıq, ön dişlərin kənarlarında şəffaflaşma və diş səthindəki parlaqlığın azalmasıdır. Sonrakı mərhələdə dişlər daha sarı görünə bilər, çünki nazilmiş minanın altındakı dentin rəng baxımından önə çıxır. İtirilmiş mina öz-özünə bərpa olunmur; buna görə də bunu erkən hiss edib vərdişləri tənzimləmək və həkimin tövsiyə etdiyi qoruyucu prosedurlardan yararlanmaq vacibdir.
Ankarada diş sağlamlığı və qidalanma üçün müayinə
İsti-soyuq həssaslığı, dişlərdə parlaqlıq itkisi, kənarlarda nazilmə və ya tez-tez təkrarlanan kariyeslər qidalanma vərdişləri ilə bağlı ola bilər. Çankayanın Oran məhəlləsində, Park Oran Ofis binasındakı poliklinikamızda aparılan müayinədə bu tapıntılar qiymətləndirilir və sizə xüsusi qoruyucu tövsiyələr verilir. Qəbula yazılmaq üçün bizimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Şəkərsiz qazlı içkilər dişlərə zərər verirmi?
Şəkərsiz qazlı içkilər kariyes riskini artırmasa da, tərkibindəki turşulara görə mina aşınmasına təsir göstərə bilər. İçiləcəksə, yeməklə birlikdə, qısa müddətdə və çubuqla içmək, sonra isə ağzı su ilə yaxalamaq tövsiyə olunur.
Meyvə yemək dişlərə zərərlidirmi?
Meyvə balanslı qidalanmanın bir hissəsidir və dişlər üçün meyvə şirəsindən daha uyğundur. Sitrus kimi turşulu meyvələri yeməklərlə birlikdə yemək və sonra ağzı su ilə yaxalamaq kifayət qədər tədbirdir.
Yeməkdən dərhal sonra dişləri fırçalamalıyammı?
Əksər yeməklərdən sonra fırçalamaq uyğundur. Lakin turşulu qida və ya içki qəbul edilibsə, mina müvəqqəti yumşaldığı üçün bir müddət gözləmək, bu zaman ağzı su ilə yaxalamaq tövsiyə olunur.
Şəffaf elayner taxılı olarkən çay içə bilərəmmi?
Kapalar taxılı olarkən yalnız su içmək tövsiyə olunur. Çay və qəhvə kapaları ləkələyə, isti içkilər onların formasını poza, şəkərli içkilər isə kapanın altında qalaraq kariyes riskini artıra bilər.
