Qısa cavab: Diş plombu çürük, qırılma və ya aşınma nəticəsində itirilmiş diş toxumasının təmizlənib uyğun materialla bərpa edildiyi restorativ müalicədir. Bu gün ən çox diş rəngində kompozit plomblardan istifadə olunur; şüşə-ionomer, çini və ya kompozit inley-onley kimi seçimlər də mövcuddur. Prosedur adətən bir seansda, yerli anesteziya altında aparılır. Toxuma itkisi çox böyükdürsə, plomb əvəzinə tac lazım ola bilər.
Diş həkimliyində ən çox tətbiq olunan müalicələrdən biri olan diş plombu əksər insanların həyatında ən azı bir dəfə qarşılaşdığı prosedurdur. Buna baxmayaraq, hansı materialın niyə seçildiyi, plombun nə vaxt kifayət etdiyi və nə vaxt taca ehtiyac yarandığı, yaxud plombdan sonra nələrə diqqət edilməli olduğu çox vaxt maraq doğurur. Bu yazıda diş plombunun nə olduğunu, hansı hallarda lazım olduğunu, plomb ilə tac arasındakı fərqi, plomb növlərini, tətbiq mərhələlərini və plombdan sonrakı qulluğu ətraflı, lakin sadə dillə izah edirik.
Diş plombu nədir, nə vaxt lazımdır?
Diş plombu çürük, qırılma və ya aşınma nəticəsində itirilmiş diş toxumasının təmizlənməsi və yaranan boşluğun uyğun materialla doldurularaq dişin formasının, funksiyasının və görünüşünün bərpa edilməsidir. Diş həkimliyində bu müalicələr "restorativ" və ya "konservativ" müalicələr də adlanır; məqsəd dişi mümkün qədər qoruyaraq bərpa etməkdir.
Plomb tələb edən əsas hallar bunlardır:
- Diş çürüyü: Mina və dentin qatına irəliləmiş, öz-özünə geri dönməyəcək çürüklər
- Diş qırıqları: Kiçik və orta ölçülü kənar və ya künc qırıqları
- Aşınmalar: Diş əti səviyyəsində fırçalama və ya diş sıxma ilə bağlı yaranan çentiklər (servikal lezyonlar)
- Köhnə plombların yenilənməsi: Kənarlarında çürük yaranmış, qırılmış və ya sızma verən plomblar
- Estetik düzəlişlər: Kiçik boşluqlar, rəng fərqləri və ya forma pozğunluqları
Başlanğıc mərhələdəki, yalnız minada ağ ləkə şəklində görünən çürüklər isə həmişə plomb tələb etmir; bu lezyonlar flüor tətbiqləri və yaxşı ağız gigiyenası ilə dayandırıla bilər. Hansı lezyonun plomba ehtiyacı olduğu müayinə və lazım olduqda rentgenlə müəyyən edilir.
Restorativ müalicə: plomb, yoxsa tac?
Dişdə itirilmiş toxumanın miqdarı məhduddursa plomba, çox böyükdürsə tac (koronka) və ya inley-onley kimi dolayı bərpa konstruksiyalarına üstünlük verilir. Kobud çərçivə çəksək, dişin xarici divarları sağlam və kifayət qədər qalındırsa, plomb dişi uzun müddət qoruya bilər. Lakin dişin bügürləri (çeynəmə səthindəki çıxıntılar) qırılıbsa, plomb dişin yarısından çoxunu əhatə edirsə və ya diş kanal müalicəsi keçirib zəifləyibsə, plomb təkbaşına çeynəmə qüvvələrinə davam gətirməyə bilər. Bu halda dişin qırılma riskini azaltmaq üçün onu xaricdən əhatə edən və ya möhkəmləndirən bərpa konstruksiyası tövsiyə olunur.
Bu qərar verilərkən dişin yeri, insanın diş sıxma vərdişi, dişləm münasibəti və estetik gözləntilər də qiymətləndirilir. Məqsəd həmişə lazım olan ən az müdaxilə ilə dişin uzunömürlü olmasını təmin etməkdir.
Plomb növləri hansılardır?
Plomb növləri istifadə olunan materiala və plombun ağızda, yoxsa laboratoriyada hazırlanmasına görə qruplaşdırılır.
Kompozit (ağ) plomblar
Bu gün ən çox istifadə olunan plomb növüdür. Rezin və şüşəyəbənzər hissəciklərdən ibarət, diş rəngində olan materialdır. Dişə xüsusi yapışdırma sistemi ilə birləşdirilir və mavi işıqla bərkidilir. Dişin rəng çalarına uyğunlaşdırıla bildiyi üçün ön və arxa dişlərdə estetik nəticə verir. Dişə yapışdığı üçün daha az sağlam toxumanın götürülməsinə imkan verir. Tətbiqi diqqət tələb edir; prosedur zamanı dişin quru saxlanılması plombun ömrü baxımından vacibdir.
Şüşə-ionomer plomblar
Dişə kimyəvi yolla birləşən və zamanla flüor ifraz edən materialdır. Bu xüsusiyyətinə görə süd dişlərində, diş əti səviyyəsindəki çürüklərdə və çürük riski yüksək olan insanlarda üstünlük verilə bilər. Aşınmaya davamlılığı kompozitlə müqayisədə daha aşağı olduğu üçün çeynəmə qüvvəsinin güclü olduğu böyük arxa diş plomblarında adətən ilk seçim deyil. Kompozitlə qarışdırılmış növləri (rezinlə modifikasiya olunmuş şüşə-ionomer) də mövcuddur.
Amalqam (gümüş) plomblar
Uzun illər boyu davamlılığına görə geniş istifadə olunub. Estetik olmaması, dişə yapışmaması və ekoloji səbəblərə görə bu gün istifadəsi xeyli azalıb və bir çox ölkədə məhdudlaşdırılıb. Ağızda problemsiz duran köhnə amalqam plombların yalnız bu səbəbə görə dəyişdirilməsi adətən lazım hesab edilmir; dəyişdirmə qərarı plombun vəziyyətinə görə verilir.
İnley və onley (dolayı plomblar)
Ölçü və ya rəqəmsal skanlama əsasında laboratoriyada və ya klinikada kompüter dəstəkli sistemlərlə çini və ya kompozitdən hazırlanan, sonra dişə yapışdırılan plomblardır. İnley dişin bügürləri arasında qalan hissəni, onley isə bir və ya bir neçə bügürü də əhatə edən bərpa konstruksiyasıdır. Geniş toxuma itkisi olan, lakin tac üçün çox sağlam toxuma götürülməsi istənilməyən dişlərdə yaxşı aralıq həlldir.
Diş plombu necə qoyulur?
Birbaşa (ağızda hazırlanan) plomb adətən bir seansda və yerli anesteziya altında aşağıdakı mərhələlərlə tamamlanır:
- Müayinə və diaqnoz: Çürüyün yeri və dərinliyi müayinə və lazım olduqda rentgenlə müəyyən edilir.
- Yerli anesteziya: Lazım olan hallarda diş və ətrafı keyləşdirilir; səthi kiçik plomblarda həmişə tələb olunmaya bilər.
- İzolyasiya: Dişin tüpürcəkdən qorunması üçün pambıq rulonlar və ya rezin örtük (kofferdam) istifadə olunur.
- Çürüyün təmizlənməsi: Çürük toxuma fırlanan alətlər və əl alətləri ilə təmizlənir, sağlam toxumaya mümkün qədər toxunulmur.
- Lazım olduqda qoruyucu altlıq: Çürük sinirə çox yaxındırsa, pulpanı qorumaq məqsədilə qoruyucu material qoyulur.
- Yapışdırma və plomb: Diş səthi hazırlanır, yapışdırıcı tətbiq olunur və plomb materialı qat-qat qoyularaq işıqla bərkidilir.
- Formalaşdırma və cilalama: Plomb dişin təbii anatomiyasına uyğun formaya salınır, dişləm yoxlanılır və səth parıldadılır.
İnley-onley kimi dolayı plomblarda isə ilk seansda diş hazırlanır, ölçü və ya skan götürülür və müvəqqəti plomb qoyulur; ikinci seansda hazırlanmış bərpa konstruksiyası dişə yapışdırılır. Bəzi klinik sistemlərlə bu prosedur həmin gün də tamamlana bilər.
İnkişaf edən plomb texnologiyaları hansılardır?
Plomb materialları və texnikaları son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edib. Nanotexnologiya ilə istehsal olunan kompozitlər daha yaxşı cilalanır və rəng sabitliyi yüksəkdir. Kütləvi (bulk-fill) kompozitlər daha qalın qatlarla tətbiq oluna bildiyi üçün arxa dişlərdə proseduru qısalda bilər. Bioaktiv materiallar ətrafdakı diş toxumasına mineral ifraz edərək çürük yaranmasına qarşı əlavə qoruma təmin etməyi hədəfləyir. Rəqəmsal ağızdaxili skanerlər və kompüter dəstəkli dizayn-istehsal sistemləri isə inley və onley bərpa konstruksiyalarının daha dəqiq uyğunluqla hazırlanmasına kömək edir. Böyütmə sistemləri və təkmilləşdirilmiş yapışdırma protokolları da plombların kənar uyğunluğuna və ömrünə müsbət təsir göstərir. Bununla belə, hansı texnologiyadan istifadə olunacağı dişin ehtiyacına görə müəyyən edilməlidir.
Plombdan sonra qulluq necə olmalıdır?
Plombdan sonra bir neçə gün istiyə, soyuğa və ya təzyiqə qarşı yüngül həssaslıq ola bilər; bu vəziyyət adətən öz-özünə keçir. Diqqət edilməli məqamlar bunlardır:
- Anesteziyanın təsiri keçənə qədər yemək yeməmək və dodağı, yanağı və ya dili dişləməməyə diqqət etmək
- Dişləyərkən plomblu dişdə hündürlük hissi varsa, dişləmin düzəldilməsi üçün həkimə xəbər vermək
- Dişləri gündə iki dəfə flüorlu pasta ilə fırçalamaq və dişlərin arasını diş sapı ilə təmizləmək
- Çox bərk qidaları dişləməmək, qələm və ya buz çeynəmək kimi vərdişlərdən çəkinmək
- Diş sıxma və ya qıcırtma varsa, gecə kapası barədə həkimlə məsləhətləşmək
- Həssaslıq bir neçə həftə ərzində azalmırsa və ya şiddətlənirsə, müayinəyə getmək
- Altı ayda bir ilə ildə bir dəfə arasında müntəzəm müayinələrə davam etmək
Plombun nə qədər davam gətirəcəyi materialdan, plombun ölçüsündən, ağız gigiyenasından və çeynəmə vərdişlərindən asılı olaraq dəyişir. Müntəzəm müayinələr kənar sızması kimi kiçik problemlərin böyümədən aşkar edilməsinə imkan verir. Digər tez-tez verilən suallar üçün tez-tez verilən suallar səhifəmizə baxa bilərsiniz.
Plomb ehtiyacı olduqda Ankarada nə vaxt diş həkiminə getməli?
Soyuq və ya şirin qidalarda dişinizdə sızıltı, dişlərin arasında daim yemək ilişməsi, dişdə görünən oyuq və ya tünd rəngli ləkə hiss etmisinizsə, çürüyün irəliləməsini gözləmədən müayinədən keçməyiniz tövsiyə olunur. Erkən aşkar edilən çürüklər kiçik plombla aradan qaldırıla bildiyi halda, gecikmiş hallarda kanal müalicəsi və ya tac lazım ola bilər. Çankaya rayonunun Oran məhəlləsindəki klinikamızda dişləriniz ətraflı müayinə edilir və sizə uyğun restorativ seçimlər izah olunur.
Tez-tez verilən suallar
Plomb qoyulduqdan nə qədər sonra yemək yeyə bilərəm?
Kompozit plomblar işıqla dərhal bərkidiyi üçün plomb baxımından gözləmək lazım deyil. Lakin anesteziya edilibsə, keyimlik keçənə qədər yanağın və dilin dişlənməsinin qarşısını almaq üçün yemək yeyilməməsi tövsiyə olunur. Həkiminiz fərqli materialdan istifadə edibsə, sizə əlavə məlumat verəcək.
Plombdan sonra diş həssaslığı normaldırmı?
Plombdan sonra bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər istiyə-soyuğa qarşı yüngül həssaslıq müşahidə oluna bilər və adətən öz-özünə azalır. Dişləyərkən ağrı və ya hündürlük hissi varsa, plombun tənzimlənməsi lazım ola bilər. Şiddətli, gecə yuxudan oyadan və ya getdikcə artan ağrıda həkimə müraciət edilməlidir.
Köhnə amalqam plomblarımı dəyişdirməliyəmmi?
Sağlam və problemsiz olan amalqam plombların yalnız material səbəbindən dəyişdirilməsi adətən lazım hesab edilmir. Kənarlarında çürük, qırıq və ya sızma varsa, yaxud estetik səbəblərlə dəyişdirilmək istənilirsə, həkimin qiymətləndirməsi ilə yenilənə bilər. Qərar plombun vəziyyətinə görə verilir.
Plomb, yoxsa tac qoyulacağına necə qərar verilir?
Qərar dişdə qalan sağlam toxumanın miqdarına, dişin yerinə və çeynəmə qüvvələrinə görə verilir. Toxuma itkisi məhduddursa plomb, dişin böyük hissəsi itirilibsə tac və ya onley tövsiyə olunur. Həkim müayinə və rentgendən sonra seçimləri izah edir.
