Qısa cavab: Çənə oynağı narahatlığı alt çənəni kəllə sümüyünə bağlayan temporomandibulyar oynaq və onu əhatə edən çeynəmə əzələlərinə təsir edən problemlərin ümumi adıdır. Çənədə ağrı, ağız açarkən klik səsi, kilidlənmə və baş ağrısı tez-tez müşahidə olunan əlamətlərdir. Diş sıxma, stress və travma mühüm səbəblər arasındadır. Müalicə əksər hallarda məşqlər və oynaq kapası kimi qoruyucu üsullarla başlayır.
Səhərlər çənədə yorğunluq, yemək yeyərkən qulaq önündə ağrı və ya ağzınızı açarkən eşidilən klik səsi çənə oynağı narahatlığı kimi tanınan vəziyyətin geniş yayılmış əlamətləri arasındadır. Tibbdə temporomandibulyar oynaq pozuntuları (TMO və ya ingiliscə qısaltma ilə TMJ pozuntuları) adlandırılan bu problemlər cəmiyyətdə kifayət qədər tez-tez rast gəlinir və çox vaxt sadə tədbirlərlə nəzarət altına alına bilir. Bu yazıda oynağın necə işlədiyini, əlamətləri, mümkün səbəbləri və pilləli müalicə yanaşmasını izah edirik.
Çənə oynağı necə işləyir?
Çənə oynağı alt çənənin qulaq səviyyəsinin dərhal önündə kəllə sümüyünün gicgah sümüyü ilə birləşdiyi, orqanizmin ən mürəkkəb hərəkət edən oynaqlarından biridir. Hər iki tərəfdə bir ədəd olur və birlikdə işləyir. Oynaqda alt çənənin yuvarlaq başı (kondil) ilə gicgah sümüyündəki çökəklik arasında lifli toxumadan ibarət kiçik bir disk yerləşir. Bu disk yastıq kimi sümük səthlərinin bir-birinə sürtünməsinin qarşısını alır və hərəkətin yumşaq olmasını təmin edir.
Ağız açılarkən kondil əvvəlcə öz oxu ətrafında fırlanır, ardınca diskle birlikdə irəli sürüşür. Bu hərəkətləri çeynəmə əzələləri idarə edir. Oynağın, diskin və əzələlərin uyğun işləməsi; danışma, çeynəmə, udqunma və əsnəmə kimi gündəlik funksiyaların zəhmətsiz yerinə yetirilməsini mümkün edir. Bu uyğunluğun pozulması isə ağrı, səs və hərəkət məhdudluğu şəklində özünü göstərir.
TMJ pozuntusunun əlamətləri hansılardır?
TMJ pozuntusunun ən çox rast gəlinən əlaməti qulaq önündə və çeynəmə əzələlərində hiss olunan ağrı ya da həssaslıqdır. Digər geniş yayılmış əlamətlər bunlardır:
- Ağız açıb bağlayarkən klik, çıtıltı və ya sürtünmə səsi
- Ağzı tam aça bilməmək və ya çənənin bir anlıq ilişib qalması (kilidlənmə)
- Ağız açılarkən çənənin bir tərəfə sürüşməsi
- Gicgahlarda, alında ya da peysər nahiyəsində baş ağrısı
- Qulaqda dolğunluq hissi, qulaq ağrısı və ya cingilti
- Səhərlər çənə və üz əzələlərində yorğunluq, dişlərdə həssaslıq
- Çeynəyərkən dişlərin bir-birinə fərqli oturduğu hissi
Ağrıya ya da məhdudluğa yol açmayan təkbaşına klik səsi həmişə müalicə tələb etmir; bir çox şəxsdə illərlə problem yaratmadan davam edə bilər. Əlamətlərin şiddəti, müddəti və gündəlik həyata nə dərəcədə təsir etdiyi müalicə qərarında həlledicidir. Qulaq və baş ağrısı kimi əlamətlər başqa xəstəliklərlə də ortaya çıxa biləcəyindən, ayırıcı diaqnoz üçün müayinə vacibdir.
Səbəbləri: bruksizm, stress, travma və tutuş
Çənə oynağı narahatlıqlarının əksəriyyətində tək bir səbəb yox, bir-birinə təsir edən bir neçə amil olur. Ən çox rast gəlinən amillərdən biri bruksizm, yəni gündüz ya da yuxuda dişləri sıxma və ya qıcırtmadır. Bu vərdiş çeynəmə əzələlərini və oynağı daim yük altında saxlayır.
Stress və həyəcan bruksizmi tətikləyərək və əzələ gərginliyini artıraraq vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Çənəyə dəyən zərbələr, ağzın uzun müddət geniş açıq qalması və ya qəfil əsnəmə kimi travmalar da oynaq toxumalarını zorlaya bilər. Romatoid artrit və oynaq kirəcləşməsi kimi oynaq xəstəlikləri oynaq səthlərinə birbaşa təsir edə bilər.
Diş tutuşunun çənə oynağı problemlərindəki rolu uzun illərdir müzakirə olunur. Müasir elmi baxış tutuş pozuntusunun təkbaşına çox vaxt TMJ pozuntusuna səbəb olmadığı, lakin bəzi şəxslərdə digər amillərlə birlikdə töhfə verə biləcəyi istiqamətindədir. Buna görə yalnız oynaq şikayətlərini aradan qaldırmaq məqsədilə geri dönməyən diş aşındırma və ya əhatəli tutuş dəyişiklikləri adətən ilk seçim kimi tövsiyə olunmur. Pis duruş, saqqız çeynəmə vərdişi və dırnaq yeyənlik kimi davranışlar da oynaq üzərindəki yükü artıra bilər.
Disk yerdəyişməsi nədir?
Disk yerdəyişməsi (deplasman) oynaq daxilindəki diskin normal mövqeyindən, çox vaxt irəliyə doğru sürüşməsidir və çənə oynağı səslərinin ən çox rast gəlinən səbəbidir. İki əsas tipi var.
Redüksiyalı disk yerdəyişməsi
Bu tipdə ağız bağlı olarkən irəli sürüşmüş disk, ağız açılarkən kondilin üzərinə geri yerləşir. Diskin yerinə oturduğu anda klik səsi eşidilir; ağız bağlanarkən bəzən ikinci səs də eşidilə bilər. Ağrı ya da kilidlənmə yoxdursa, əksər hallarda izləmə və qoruyucu tədbirlər kifayət edir.
Redüksiyasız disk yerdəyişməsi
Bu tipdə disk ağız açılarkən də yerinə qayıtmır və kondilin irəli sürüşməsinə mane olur. Nəticədə ağız açıqlığı nəzərəçarpacaq dərəcədə məhdudlaşır, çənə açılarkən təsirlənən tərəfə sürüşür və əvvəllər eşidilən klik səsi itə bilər. Qəfil yaranan kilidlənmələrdə erkən qiymətləndirmə müalicə seçimlərinin daha təsirli istifadə edilməsinə kömək edə bilər.
Müalicə: məşqlər, oynaq kapası, botoks, artrosentez
Çənə oynağı narahatlıqlarının müalicəsi pilləli yanaşma ilə, ən az müdaxiləli və geri dönən üsullarla başlayır. Beynəlxalq təlimatlar xəstələrin böyük hissəsinin bu qoruyucu üsullarla rahatladığını vurğulayır.
Özünəqulluq və məşqlər: Yumşaq qidalarla qidalanmaq, saqqızdan və çox geniş ağız açmaqdan çəkinmək, ağrılı nahiyəyə ilıq tətbiq etmək və gün ərzində dişlərin bir-birinə toxunmadığı istirahət vəziyyətini fərq etmək ilk addımlardır. Həkim ya da fizioterapevt tərəfindən öyrədilən çənə məşqləri əzələləri rahatlaşdırmağa və hərəkət genişliyini qorumağa kömək edir. Stress idarəsi də müalicənin mühüm hissəsidir.
Oynaq kapası (okklüzal splint): Ağız ölçüsü alınaraq fərdi hazırlanan sərt akril kapadır və adətən gecə taxılır. Diş sıxmanın oynaq və əzələlər üzərindəki təsirini azaltmağı, dişləri aşınmadan qorumağı hədəfləyir. Aptekdən alınan yumşaq qoruyucular bu kapaların yerini tutmur və bəzi şəxslərdə sıxmanı artıra bilər.
Botulinum toksini (botoks) tətbiqi: Diş sıxmaya bağlı əzələ mənşəli ağrılarda, bəzi xəstələrdə çeynəmə əzələlərinə botulinum toksini tətbiq oluna bilər. Bu tətbiq əzələ yığılmasının şiddətini müvəqqəti azaldır; təsiri bir neçə ay davam edir. Kimlərə uyğun olduğu ətraflı müayinədən sonra müəyyən edilir.
Artrosentez: Qoruyucu müalicələrə baxmayaraq ağrı və ağız açma məhdudluğu davam edən, xüsusilə redüksiyasız disk yerdəyişməsi olan xəstələrdə tətbiq oluna bilən, oynaq boşluğunun nazik iynələr vasitəsilə steril maye ilə yuyulması prosedurudur. Lokal anesteziya altında aparılır və oynaq daxilindəki iltihabi maddələrin kənarlaşdırılmasını hədəfləyir. Daha irəli cərrahi üsullar yalnız seçilmiş, məhdud sayda hallarda gündəmə gəlir.
Ağrıkəsici ya da əzələ boşaldıcı kimi dərmanlar da müalicə planının bir hissəsi ola bilər; lakin hansı dərmanın necə istifadə ediləcəyinə yalnız həkim qərar verməlidir.
Ortodontik müalicə və çənə oynağı
Ortodontik müalicə zamanı da çənə oynağı şikayətləri ortaya çıxa bilər və ya mövcud şikayətlər fərq edilə bilər. Şəffaf elayner istifadə edən bəzi xəstələr elayner taxılıkən dişlərini sıxdıqlarını fərq edir. Belə halda müalicəyə ara vermədən əvvəl həkiminizlə danışmağınız vacibdir. Elayner istifadəsində rastlaşa biləcəyiniz digər vəziyyətləri şəffaf elayner problemləri yazımızda izah etdik. Mövcud oynaq narahatlığı olan xəstələrdə ortodontik müalicə planlaşdırılarkən oynağın vəziyyəti də qiymətləndirməyə daxil edilir.
Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?
Bir neçə həftədən uzun davam edən çənə ağrısı, ağzı açmada nəzərəçarpacaq məhdudluq, qəfil kilidlənmə və ya yemək və danışmağı çətinləşdirən əlamətlər varsa, diş həkiminə müraciət etməlisiniz. Müayinədə oynaq və əzələlər əllə qiymətləndirilir, ağız açıqlığı ölçülür və lazım gələrsə görüntüləmə istənilir. Ankara, Çankaya, Oran bölgəsində, Park Oran Ofisdəki klinikamızda çənə oynağı şikayətləriniz qiymətləndirilərək lazım gəldikdə aidiyyatı ixtisaslarla birlikdə müalicə yolu planlaşdırılır. Ümumi suallarınız üçün tez-tez verilən suallar səhifəmizə də baxa bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Çənəmdən səs gəlir, müalicə olunmalıyammı?
Ağrı, kilidlənmə və ya ağız açmada məhdudluq müşayiət etməyən klik səsi çox vaxt müalicə tələb etmir və izlənə bilər. Səslə birlikdə ağrı və ya hərəkət məhdudluğu varsa, müayinə tövsiyə olunur. Qərar əlamətlərin şiddətinə və müddətinə görə həkim tərəfindən verilir.
Çənə oynağı narahatlığı özü keçirmi?
Bir çox şəxsdə əlamətlər zamanla və sadə tədbirlərlə yüngülləşir. Yumşaq qidalanma, saqqızdan çəkinmə, stress idarəsi və çənə məşqləri sağalmanı dəstəkləyir. Həftələrlə davam edən və ya pisləşən əlamətlərdə qiymətləndirmə lazımdır.
Gecə kapası nə qədər müddət istifadə olunur?
Oynaq kapasının istifadə müddəti şikayətlərin növünə və diş sıxma vərdişinin davam edib-etməməsinə görə dəyişir. Bəzi xəstələr müəyyən dövr istifadə edərkən, sıxma vərdişi davam edən şəxslərdə uzunmüddətli istifadə tövsiyə oluna bilər. Kapanın uyğunluğu yoxlama görüşlərində mütəmadi nəzərdən keçirilir.
Artrosentez əməliyyatdırmı?
Artrosentez lokal anesteziya altında oynaq boşluğuna yerləşdirilən nazik iynələrlə oynağın yuyulması prosedurudur və klassik açıq cərrahiyyə deyil. Adətən qoruyucu müalicələrdən kifayət qədər fayda görməyən xəstələrdə düşünülür. Uyğunluğu müayinə və görüntüləmə nəticələri ilə müəyyən edilir.
