Qısa cavab: Artrosentez çənə oynağının boşluğuna nazik iynələrlə daxil olaraq oynağın steril məhlulla yuyulduğu və yerli anesteziya altında aparılan prosedurdur. Adətən konservativ müalicəyə cavab verməyən ağrı, qapalı kilidlənmə və ağzın məhdud açılması hallarında nəzərdən keçirilir. Məqsəd iltihab maddələrini kənarlaşdırmaq və oynağın hərəkətini asanlaşdırmaqdır. Uyğunluğu ətraflı müayinə və lazım gələrsə görüntüləmə əsasında həkim müəyyən edir.
Təsəvvür edin ki, ağzınızı açarkən çənəniz bir nöqtədə ilişir, qulağın önündə ağrı və ya kilidlənmə hiss edirsiniz. Çənə oynağı problemlərinin çoxu sadə tədbirlərlə yüngülləşir; lakin bəzi hallarda bu tədbirlər kifayət etmir. Məhz bu mərhələdə gündəmə gələ biləcək üsullardan biri artrosentez, yəni çənə oynağının steril məhlulla yuyulmasıdır. Xalq arasında «çənə oynağına inyeksiya» kimi də tanınan bu prosedur əməliyyatla müqayisədə xeyli məhdud müdaxilədir. Bu yazıda artrosentezin nə olduğunu, hansı hallarda nəzərdən keçirildiyini və sonra nələr gözlənilə biləcəyini izah edirik.
Artrosentez nədir?
Artrosentez çənə oynağının (temporomandibulyar oynaq) boşluğuna nazik iynələrlə daxil olaraq oynağın steril məhlulla yuyulduğu, yerli anesteziya altında aparılan prosedurdur. Məqsəd oynaq daxilində toplanan iltihab maddələrini və ağrıya təsir edən yan məhsulları kənarlaşdırmaq, oynaqdaxili təzyiqi azaltmaq və oynaq səthlərinin daha rahat sürüşməsini təmin etməkdir.
Çənə oynağı qulağın dərhal önündə yerləşən, alt çənənin kəllə ilə birləşdiyi oynaqdır. Oynağın daxilində iki sümük səthi arasında yastıq rolunu oynayan disk var. Bu disk yerindən sürüşdükdə, oynaq iltihablandıqda və ya oynaq mayesinin keyfiyyəti pozulduqda ağrı, səs, ağzın məhdud açılması və kilidlənmə kimi şikayətlər yarana bilər.
Artrosentez zamanı bəzən yuyulmadan sonra oynağa hialuron turşusu kimi sürüşdürücü xüsusiyyətli maddələr də yeridilə bilər. Buna görə prosedur xalq arasında «çənə oynağına inyeksiya» adlanır. Hansı maddənin istifadə ediləcəyinə və ümumiyyətlə lazım olub-olmadığına proseduru aparacaq həkim konkret halın xüsusiyyətlərinə əsasən qərar verir.
Hansı oynaq problemlərində tətbiq olunur?
Artrosentez adətən ən azı bir neçə həftə ərzində tətbiq olunan konservativ müalicəyə baxmayaraq düzəlməyən çənə oynağı problemlərində nəzərdən keçirilir. İlk mərhələ çox vaxt cərrahi olmayan üsullardır; artrosentez isə onların kifayət etmədiyi hallarda ikinci mərhələdə yer alır.
Əsas tətbiq sahələri bunlardır:
- Qapalı kilidlənmə: Disk önə sürüşüb və yerinə qayıtmırsa, ağzın açılması nəzərəçarpacaq dərəcədə məhdudlaşa bilər. Bu vəziyyətdə artrosentez ağzın açılmasını artırmaq məqsədilə tez-tez seçilən üsullardan biridir.
- Davamlı oynaq ağrısı: Splint, dərman və məşqlər kimi üsullara cavab verməyən, oynaqdan qaynaqlanan ağrılarda.
- Oynaq iltihabı və degenerativ dəyişikliklər: Oynaq səthlərində aşınma və iltihabla gedən hallarda əlamətləri yüngülləşdirmək məqsədilə.
- Ağzın açılmasının qəfil məhdudlaşması: Müəyyən hadisədən sonra yaranan və öz-özünə keçməyən məhdudiyyətlərdə.
Hər çənə ağrısı oynaqdan qaynaqlanmır. Çeynəmə əzələlərindən qaynaqlanan ağrılarda, dişləri sıxma və qıcırtma ilə bağlı şikayətlərdə və ya dişdən qaynaqlanan ağrılarda artrosentez uyğun seçim olmaya bilər. Buna görə prosedurdan əvvəl ətraflı müayinə aparılır, lazım gələrsə oynağın maqnit-rezonans (MRT) və ya kompüter tomoqrafiyası ilə görüntülənməsi tələb olunur.
Prosedur necə aparılır?
Artrosentezi ağız və çənə-üz cərrahiyyəsi sahəsində təcrübəli həkim yerli anesteziya altında aparır və prosedur çox vaxt yarım saatla bir saat arasında başa çatır. Ümumi şəkildə prosedur bu mərhələlərlə gedir:
- Hazırlıq: Qulağın önündəki nahiyə təmizlənir və işarələnir. Oynağın ətrafına yerli anesteziya vurulur.
- İynələrin yerləşdirilməsi: Oynağın yuxarı boşluğuna adətən iki nazik iynə yeridilir. Biri məhlulun girişi, digəri isə çıxışı üçündür.
- Yuma: Steril fizioloji məhlul və ya oxşar məhlul oynaq boşluğundan keçirilir. Bu zaman həkim xəstənin çənəsini ehtiyatla hərəkət etdirərək oynağın açılmasına kömək edə bilər.
- Əlavə tətbiq: Lazım bilinərsə, yumanın sonunda oynağa sürüşdürücü və ya iltihabəleyhinə xüsusiyyətli maddə yeridilir.
- Tamamlama: İynələr çıxarılır, giriş nöqtələri bağlanır. Adətən tikiş tələb olunmur.
Prosedur zamanı anesteziya sayəsində ağrı hissinin qarşısı əhəmiyyətli dərəcədə alınır; təzyiq və ya dolğunluq hissi ola bilər. Yerli anesteziyanın təsiri ilə prosedurdan sonrakı bir neçə saat ərzində eyni tərəfdəki üz əzələlərində müvəqqəti keyimə və ya göz qapağında yüngül zəiflik müşahidə oluna bilər. Bu təsir anesteziya çəkildikcə yox olur.
Prosedurdan sonra sağalma
Artrosentezdən sonra xəstələrin çoxu elə həmin gün evə qayıda bilir; sağalma adətən bir neçə gün ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə irəliləyir. Prosedur nahiyəsində yüngül şişkinlik, həssaslıq və dolğunluq hissi ilk günlərdə normaldır.
Sağalma dövründə adətən bu tövsiyələr verilir:
- Yumşaq qidalanma: İlk günlərdə çeynəmə tələb etməyən və ya az tələb edən qidalara üstünlük verilir; bərk, yapışqan qidalardan və iri tikələrdən çəkinilir.
- Çənəyə istirahət: Ağzı həddindən artıq açmaq, saqqız çeynəmək və uzun müddət danışmaq kimi oynağı yoran hərəkətlərdən çəkinilir.
- Soyuq və isti tətbiq: Həkimin tövsiyəsinə əsasən ilk dövrdə soyuq, sonra isə ilıq kompres rahatlıq verə bilər.
- Məşqlər: Ağzın açılmasını qorumaq üçün həkimin və ya fizioterapevtin tövsiyə etdiyi sadə çənə məşqləri edilir.
- Dərmanlar: Lazım gələrsə həkim ağrıkəsici və ya iltihabəleyhinə dərmanlar tövsiyə edə bilər; bu dərmanlar yalnız həkimin göstərdiyi qaydada qəbul edilməlidir.
Bir çox xəstədə ağzın açılmasının artması və ağrının azalması prosedurdan qısa müddət sonra hiss olunur. Lakin hər xəstənin reaksiyası fərqlidir; bəzi şəxslərdə prosedurun təkrarlanması və ya digər müalicələrlə dəstəklənməsi tələb oluna bilər. Şişkinliyin getdikcə artması, hərarət, eşitmədə nəzərəçarpan dəyişiklik və ya üzdə uzun müddət keçməyən keyimə kimi hallarda vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir.
Alternativ müalicələr
Çənə oynağı problemlərində artrosentezdən əvvəl və ya onunla birlikdə tətbiq oluna bilən çoxsaylı cərrahi olmayan üsullar var və halların əhəmiyyətli hissəsi bu üsullarla nəzarət altına alına bilir. Əsasları bunlardır:
- Məlumatlandırma və vərdişlərin dəyişdirilməsi: Saqqız çeynəməmək, dırnaq və qələm dişləməmək, gündüz dişləri sıxma vərdişini fərq edib tərgitmək kimi sadə addımlar şikayətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər.
- Okkluzion splint (gecə kapası): Xüsusilə dişləri sıxma və qıcırtma müşayiət edirsə, fərdi hazırlanan bərk kapa oynaq və əzələlər üzərindəki yükü azaltmağa kömək edə bilər.
- Fizioterapiya və məşqlər: Əzələləri boşaldan məşqlər, isti tətbiq və fizioterapiya üsulları.
- Dərman müalicəsi: Həkim lazım bilərsə, qısamüddətli ağrıkəsici və ya əzələ boşaldıcı dərmanlar.
- Əzələdaxili tətbiqlər: Çeynəmə əzələlərinin həddindən artıq işləməsi ilə bağlı hallarda həkimin qiymətləndirməsi ilə müxtəlif inyeksiya üsulları gündəmə gələ bilər.
- Artroskopiya və açıq cərrahiyyə: Artrosentez də daxil olmaqla digər üsullara cavab verməyən ağır hallarda oynağın kamera ilə müayinə edildiyi artroskopiya və ya açıq cərrahiyyə nəzərdən keçirilə bilər.
Dişləm pozğunluqlarının çənə oynağı şikayətləri ilə əlaqəsi elmi baxımdan hələ də müzakirə olunan mövzudur. Buna görə ortodontik müalicə oynaq probleminin tək başına müalicəsi kimi deyil, yalnız müayinədə lazım bilindikdə hərtərəfli planın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Çənə oynağı və əlaqəli müalicələrlə bağlı digər maraqlı suallara tez-tez verilən suallar səhifəmizdə cavab tapa bilərsiniz.
Çənə oynağı şikayətində nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Ağzınızın açılması qəfildən məhdudlaşıbsa, çənə ağrınız bir neçə həftədir keçmirsə və ya çeynəmə və danışma zamanı nəzərəçarpan çətinlik yaşayırsınızsa, müayinədən keçməyiniz tövsiyə olunur. Çankaya-da, Panora ticarət mərkəzinin yaxınlığındakı Park Oran Ofis-də yerləşən poliklinikamızda çənə oynağı şikayətləri qiymətləndirilir; lazım olan hallarda müalicə planı müvafiq ixtisas sahələri ilə birlikdə tərtib edilir.
Tez-tez verilən suallar
Artrosentez ağrılı prosedurdurmu?
Prosedur yerli anesteziya altında aparıldığı üçün onun zamanı adətən ağrı deyil, təzyiq və ya dolğunluq hiss olunur. Anesteziyanın təsiri keçdikdən sonra bir neçə gün davam edən həssaslıq və yüngül şişkinlik ola bilər. Bu şikayətlər əksər hallarda həkimin tövsiyə etdiyi üsullarla nəzarət altına alınır.
Artrosentez neçə dəfə aparıla bilər?
Bir çox xəstədə tək prosedur kifayət edə bilər. Bəzi hallarda, reaksiya kifayət qədər olmadıqda və ya şikayətlər təkrarlandıqda prosedur müəyyən fasilələrlə təkrarlana bilər. Təkrarın lazım olub-olmadığına həkim müayinə nəticələrinə əsasən qərar verir.
Artrosentezdən sonra nə vaxt işə qayıda bilərəm?
Ofis işində çalışanların çoxu prosedurdan bir-iki gün sonra gündəlik işlərinə qayıda bilir. Uzun müddət danışmağı tələb edən işlərdə çənəni yormamaq üçün ilk günlərdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Fərdi müddəti proseduru aparan həkim müəyyən edir.
Çənə oynağındakı səs tək başına müalicə tələb edirmi?
Ağrı və məhdudiyyət müşayiət etməyən, yalnız ağız açılarkən eşidilən şıqqıltı çox vaxt tək başına invaziv müalicə tələb etmir. Lakin səs ağrı, kilidlənmə və ya ağzın açılmasının azalması ilə birlikdədirsə, müayinə olunmaq tövsiyə edilir.
