Қысқа жауап: Флюороз — тістер жақ сүйегінің ішінде қалыптасып жатқанда, яғни шамамен 8 жасқа дейін, ағзаға ұзақ уақыт бойы қажетінен көп фтор түсуі салдарынан кіреукеде пайда болатын даму өзгерісі. Жеңіл жағдайларда ақ сызықтар мен бұлдырлану, ауыр жағдайларда қоңыр дақтар мен шұңқырлар байқалады. Балаларда тіс пастасының мөлшерін жасқа қарай реттеу арқылы оның алдын алуға болады; эстетикалық мәселе тудыратын жағдайлар микроабразия, ағарту, бондинг немесе винирлермен емделуі мүмкін.
Балаңыздың жаңа шыққан тұрақты тістерінде бор сияқты ақ сызықтарды, бұлт тәрізді күңгірт аймақтарды немесе қоңырқай дақтарды байқасаңыз, алғаш ойыңызға келетін нұсқа тіс жегісі болуы мүмкін. Алайда бұл көріністің себептерінің бірі — флюороз деп аталатын, тіс қалыптасу кезінде фторды артық қабылдауға байланысты пайда болатын кіреуке өзгерісі. Флюороз көбінесе денсаулыққа қатысты мәселе емес, эстетикалық жағдай; алайда оның ауыр түрлерінде кіреуке беті бұдырланып, сынғыш бола түсуі мүмкін. Бұл мақалада флюороздың неліктен пайда болатынын, қалай анықталатынын, оның алдын қалай алуға болатынын және эстетикалық шешім нұсқаларын қарастырамыз.
Флюороз дегеніміз не?
Флюороз (тіс флюорозы) — тістердің кіреуке қабаты түзіліп жатқанда ағзаға ұзақ уақыт бойы қажетінен көп фтор түсуі салдарынан кіреуке құрылымында болатын даму өзгерісі. Фтор дұрыс мөлшерде қолданылғанда кіреукені нығайтып, тіс жегісінен қорғайтын маңызды минерал. Алайда кіреукені түзетін жасушалар жұмыс істеп тұрған кезеңде артық қабылданса, кіреукенің жетілуі бұзылып, кристалдық құрылымның ішінде кеуек аймақтар қалады. Бұл аймақтар жарықты басқаша шағылыстыратындықтан, тіс бетінде күңгірт ақ көрініс пайда болады.
Маңызды бір жайт: флюороз тек тістер әлі жақ сүйегінің ішінде қалыптасып жатқанда ғана пайда болуы мүмкін. Тістер ауызда шыққаннан кейін, яғни кіреуке түзілуі аяқталғаннан кейін фтор қабылдау флюорозға әкелмейді. Сондықтан ересектерде тіс пастасын қолдануға байланысты флюороз дамуы күтілмейді.
Флюороз неден пайда болады: балалық шақтағы артық фтор
Флюороз көбінесе туғаннан бастап шамамен 8 жасқа дейінгі кезеңде бірнеше көзден түсетін фтордың жиынтығынан пайда болады. Ал тұрақты алдыңғы тістер үшін эстетикалық тұрғыдан ең сезімтал кезең — шамамен алғашқы үш жас. Негізгі себептер:
- Тіс пастасын жұту: Кішкентай балалар түкіруді әлі толық меңгермегендіктен, тіс тазалау кезінде пастаның едәуір бөлігін жұтып қоюы мүмкін. Жасқа сай мөлшерден көп паста қолдану — ең жиі себептердің бірі.
- Ауыз судағы табиғи фтор: Кейбір аймақтарда бұлақ және құдық суларында фтор деңгейі табиғи түрде жоғары. Түркияда да белгілі бір өңірлерде эндемиялық флюороз белгілі жағдай.
- Қажетсіз фтор қоспалары: Дәрігердің ұсынысынсыз қолданылатын фтор таблеткалары немесе тамшылары басқа көздермен бірге жалпы қабылдауды арттыруы мүмкін.
- Фторлы ауыз шайғыштарын жұту: Жұтып қою қаупі жоғары болғандықтан, шайғыштар кішкентай балаларға ұсынылмайды.
Фтор қоспасы қажет пе, жоқ па — мұны тек стоматолог баланың тіс жегісі қаупін, тұратын өңірдің суын және басқа фтор көздерін бағалау арқылы анықтауы тиіс.
Флюороздың белгілері мен ауырлық дәрежелері қандай?
Флюороздың ең тән белгісі — тістердің бетінде симметриялы таралған ақ сызықтар мен күңгірт аймақтар. Ол әдетте бір кезеңде қалыптасатын барлық тістерде, мысалы, оң және сол жақ алдыңғы тістерде ұқсас түрде көрінеді. Бұл симметрия флюорозды жарақатқа байланысты бір ғана тісте болатын дақтардан ажыратуға септігін тигізеді. Стоматологтар флюорозды ауырлығына қарай әдетте былай жіктейді:
- Күмәнді және өте жеңіл: Кіреуке бетінде жіңішке ақ сызықтар немесе кішкене күңгірт нүктелер; көбінесе тек дәрігердің тексеруінде байқалады.
- Жеңіл: Ақ күңгірт аймақтар тіс бетінің үлкенірек бөлігін алып жатады, бірақ жартысынан аспайды.
- Орташа: Беттің түгел ағаруы, кей жерлерде сары-қоңыр түс өзгерісі және сәл қажалу байқалуы мүмкін.
- Ауыр: Кіреуке бетінде ұсақ шұңқырлар, айқын қоңыр дақтар және сынуға бейімділік пайда болады; тістің пішініне әсер етуі мүмкін.
Қоңыр түс тіс шыққаннан кейін кеуек беттің тағамдар мен сусындардан бояу сіңіруінен пайда болады. Тістерде ақ дақтардың пайда болуының флюороздан басқа да себептері бар: бастапқы тіс жегісі, молярлы-күрек тістік гипоминерализация (MIH), сүт тіске келген жарақат немесе инфекцияның астындағы тұрақты тіске әсер етуі — солардың кейбірі. Сондықтан дұрыс диагноз үшін тексеру қажет.
Флюороздың алдын қалай алуға болады?
Флюороздың алдын алу — фтордан бас тарту емес, фторды дұрыс мөлшерде қолдану. Фторлы тіс пастасы тіс жегісінен қорғанудың негізгі жолдарының бірі және ол балаларға да ұсынылады. Назар аудару керек тұстар:
- Паста мөлшері: Алғашқы тіс шыққаннан 3 жасқа дейін күріш дәніндей, 3-6 жас аралығында бұршақ дәніндей паста жеткілікті.
- Тіс тазалауды ата-ананың бақылауы: Кішкентай балалардың тіс тазалауы ересектің бақылауымен жүргізіліп, паста баланың қолына берілмеуі керек.
- Түкіруді үйрету: Тазалағаннан кейін артық пастаны түкіруді үйрету керек; ауызды көп сумен шайқаудың қажеті жоқ.
- Тәтті дәмді пасталарға сақ болу: Жеміс дәмді пасталар балалардың пастаны жұтқысы келуін арттыруы мүмкін.
- Су көзін білу: Құдық немесе бұлақ суы қолданылса, өңірдегі фтор деңгейі туралы мәлімет алу пайдалы болуы мүмкін.
- Қоспалар туралы дәрігермен ақылдасу: Фтор таблеткалары мен тамшыларын өз бетінше бастамау керек.
Балаларда фторды қолдануға қатысты басқа қызықтыратын тақырыптар үшін жиі қойылатын сұрақтар бетімізді де қарап шығуыңызға болады.
Флюорозды емдеу: микроабразия, ағарту, бондинг, винирлер
Флюорозды емдеу дақтардың ауырлығына және адамның эстетикалық күтіліміне қарай жоспарланады; өте жеңіл жағдайлар көбінесе емдеуді қажет етпейді. Емдеу нұсқалары тіс тінін ең аз алатын әдістен бастап реттеледі:
Микроабразия
Әлсіз қышқылы бар қажағыш пастамен кіреукенің ең сыртқы қабатынан өте жұқа қабат алынады. Беткі ақ және қоңыр дақтарда көріністі айтарлықтай жақсартуы мүмкін. Әдетте бір немесе бірнеше қабылдауда аяқталады.
Шайыр инфильтрациясы
Кіреукедегі кеуек аймақтарға тұтқырлығы төмен шайыр сіңдіріліп, жарықтың сынуы теңестіріледі және ақ дақтардың көрінуі азайтылады. Тіс тінін алмай жасалатыны — оның артықшылығы.
Тісті ағарту
Дәрігердің бақылауымен жасалатын ағарту дақтар мен айналасындағы кіреуке арасындағы түс айырмашылығын азайтуы мүмкін. Көбінесе микроабразиямен бірге қолданылады. Қалыптасуы толық аяқталмаған жас тістерде оны жасау уақытын дәрігер бағалайды.
Бондинг және винирлер
Орташа және ауыр флюорозда дақты бетті композитті пломба материалымен жабуға болады (бондинг). Кіреуке бетінде шұңқырлар мен пішін бұзылысы болса, жұқа фарфор винирлер ұзақ мерзімді эстетикалық шешім ұсынуы мүмкін. Өте ауыр жағдайларда тәж (қаптама) да қарастырылуы мүмкін. Қай әдістің таңдалатыны тістің құрылымын, адамның жасын және күтілімдерін ескере отырып, дәрігермен бірге анықталады.
Флюорозы бар тістерді күнделікті қалай күту керек?
Флюорозы бар тістер де сау тістер сияқты тұрақты тіс тазалау, тіс жібін қолдану және теңгерімді тамақтану арқылы қорғалады. Флюороз тіс жегісіне бейімділікті арттырмайды; керісінше, жеңіл жағдайларда кіреуке тіс жегісіне салыстырмалы түрде төзімді болуы мүмкін. Алайда ауыр флюорозда беттегі ұсақ шұңқырлар қақтың жиналуын жеңілдетуі мүмкін болғандықтан, тісті мұқият тазалау керек. Қоңыр түстің күшеймеуі үшін шай, кофе және кола сияқты боялған сусындарды жиі ішпеу, ішкеннен кейін ауызды сумен шайқау пайдалы. Жылына кемінде бір не екі рет стоматологиялық тексеру кіреуке бетіндегі өзгерістерді бақылап отыруға мүмкіндік береді.
Анкарада тістегі дақтар үшін қашан жүгіну керек?
Балаңыздың немесе өзіңіздің тістеріңізде ақ не қоңыр дақтарды байқасаңыз, оның флюороз, бастапқы тіс жегісі немесе басқа даму жағдайы екенін анықтау үшін стоматологқа қаралуыңыз ұсынылады. Çankaya, Oran ауданындағы емханамызда дақтардың себебі бағаланады; балаларда фторды дұрыс қолдану бойынша отбасыға бағыт-бағдар беріледі, ал эстетикалық ем қажет болған жағдайларда тіс тінін ең аз алатын нұсқадан басталатын жоспар ұсынылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Флюороз зиянды ма?
Жеңіл және орташа флюороз көп жағдайда денсаулыққа зиян келтірмейді және негізінен эстетикалық мәселе болып табылады. Ал ауыр флюорозда кіреуке бұдыр әрі сынғыш болуы мүмкін, бұл жағдайда тісті сақтау үшін ем қажет болуы мүмкін. Тістердегі флюороз қаңқа жүйесіне әсер ететін флюороздың өзі емес.
Флюороз дақтары өздігінен кете ме?
Флюороз кіреукенің даму өзгерісі болғандықтан, дақтар өздігінен жоғалмайды. Алайда өте жеңіл ақ сызықтар уақыт өте азырақ байқалатын болуы мүмкін. Көріністі жақсартқысы келетіндер үшін микроабразия, шайыр инфильтрациясы немесе ағарту сияқты нұсқалар бар.
Балама фторлы тіс пастасын қолдануым керек пе?
Иә, фторлы тіс пастасы балаларда тіс жегісінен қорғанудың негізгі жолдарының бірі. Маңыздысы — жасқа сай мөлшерді қолдану: 3 жасқа дейін күріш дәніндей, 3-6 жас аралығында бұршақ дәніндей. Тіс тазалау ересектің бақылауымен жүргізілуі тиіс.
Ересектерде флюороз пайда бола ма?
Жоқ, тіс флюорозы тек тістер жақ сүйегінің ішінде қалыптасып жатқанда пайда болады. Тістер шыққаннан кейін қолданылатын фторлы өнімдер флюорозға әкелмейді. Ересектерде кездесетін флюороз дақтары балалық шақтан қалған.
