Qısa cavab: Flüoroz dişlər çənə sümüyünün içində inkişaf edərkən, yəni təxminən 8 yaşadək, orqanizmə uzun müddət lazım olandan çox flüor daxil olması nəticəsində minada yaranan inkişaf dəyişikliyidir. Yüngül hallarda ağ xətlər və buludlanma, ağır hallarda qəhvəyi ləkələr və çuxurlaşma müşahidə olunur. Uşaqlarda diş pastasının miqdarını yaşa görə tənzimləməklə qarşısı alına bilər; estetik problem yaradan hallar mikroabraziya, ağartma, bondinq və ya laminat vinirlərlə müalicə edilə bilər.
Uşağınızın yeni çıxmış daimi dişlərində təbaşir kimi ağ xətlər, buluda bənzər qeyri-şəffaf sahələr və ya qəhvəyiyə çalan ləkələr fərq etmisinizsə, ağlınıza gələn ilk ehtimal çürük ola bilər. Halbuki bu görünüşün səbəblərindən biri flüoroz kimi tanınan və dişlərin inkişafı zamanı çox flüor qəbul edilməsi ilə bağlı yaranan mina dəyişikliyidir. Flüoroz çox vaxt sağlamlıq problemi deyil, estetik vəziyyətdir; lakin ağır formalarında mina səthi kələ-kötürləşə və kövrəkləşə bilər. Bu yazıda flüorozun nə üçün yarandığını, necə tanındığını, qarşısının necə alına biləcəyini və estetik həll yollarını nəzərdən keçiririk.
Flüoroz nədir?
Flüoroz (dental flüoroz) dişlərin mina qatı formalaşarkən orqanizmə uzun müddət lazım olandan çox flüor daxil olması nəticəsində minanın quruluşunda baş verən inkişaf dəyişikliyidir. Flüor düzgün miqdarda istifadə edildikdə minanı möhkəmləndirən və çürükdən qoruyan vacib mineraldır. Lakin minanı əmələ gətirən hüceyrələrin fəaliyyət göstərdiyi dövrdə çox qəbul edildikdə minanın yetişməsi pozulur və kristal quruluşun daxilində məsaməli sahələr qalır. Bu sahələr işığı fərqli əks etdirdiyi üçün diş səthində qeyri-şəffaf ağ görünüş yaranır.
Vacib bir məqam: flüoroz yalnız dişlər hələ çənə sümüyünün içində inkişaf edərkən yarana bilər. Dişlər ağızda çıxdıqdan sonra, yəni minanın formalaşması tamamlandıqdan sonra flüor qəbulu flüoroza səbəb olmur. Buna görə böyüklərdə diş pastası istifadəsi səbəbindən flüoroz inkişafı gözlənilmir.
Flüoroz nə üçün yaranır: uşaqlıqda həddindən artıq flüor
Flüoroz əsasən doğulandan təxminən 8 yaşadək olan dövrdə bir neçə mənbədən flüor qəbulunun üst-üstə düşməsi ilə yaranır. Daimi ön dişlər üçün estetik baxımdan ən həssas dövr isə təxminən ilk üç yaşdır. Əsas səbəblər bunlardır:
- Diş pastasının udulması: Kiçik uşaqlar hələ tüpürməyi tam bacarmadığından fırçalama zamanı pastanın xeyli hissəsini uda bilər. Yaşa uyğun miqdardan çox pastadan istifadə ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir.
- İçməli sudakı təbii flüor: Bəzi bölgələrdə bulaq və quyu sularında flüor səviyyəsi təbii olaraq yüksəkdir. Türkiyədə də müəyyən yerlərdə endemik flüoroz məlum vəziyyətdir.
- Lüzumsuz flüor əlavələri: Həkim tövsiyəsi olmadan istifadə edilən flüor tabletləri və ya damcıları digər mənbələrlə birlikdə ümumi qəbulu artıra bilər.
- Flüoridli ağız qarqaralarının udulması: Qarqaralar kiçik uşaqlara tövsiyə edilmir, çünki udulma riski yüksəkdir.
Flüor əlavəsinin lazım olub-olmadığı uşağın çürük riski, yaşanılan bölgənin suyu və digər flüor mənbələri qiymətləndirilərək yalnız diş həkimi tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Flüorozun əlamətləri və şiddət dərəcələri hansılardır?
Flüorozun ən tipik əlaməti dişlərin səthində simmetrik paylanmış ağ xətlər və qeyri-şəffaf sahələrdir. Adətən eyni dövrdə inkişaf edən bütün dişlərdə, məsələn sağ və sol ön dişlərdə oxşar şəkildə görünür. Bu simmetriya flüorozu travma ilə bağlı tək dişdə görünən ləkələrdən ayırmağa kömək edir. Diş həkimləri flüorozu şiddətinə görə adətən belə təsnif edir:
- Şübhəli və çox yüngül: Mina səthində nazik ağ xətlər və ya kiçik qeyri-şəffaf nöqtələr; çox vaxt yalnız həkim müayinəsində fərq edilir.
- Yüngül: Ağ qeyri-şəffaf sahələr diş səthinin daha böyük hissəsini örtür, lakin yarısını keçmir.
- Orta: Səthin tamamında ağarma, yer-yer sarı-qəhvəyi rənglənmə və yüngül aşınma müşahidə oluna bilər.
- Ağır: Mina səthində kiçik çuxurlar, nəzərəçarpan qəhvəyi ləkələr və sınmağa meyillilik yaranır; dişin forması təsirlənə bilər.
Qəhvəyi rənglənmə mina çıxdıqdan sonra məsaməli səthin qida və içkilərdən boya udması ilə yaranır. Dişlərdə ağ ləkələrin flüorozdan başqa səbəbləri də var: başlanğıc çürük, molyar-insiziv hipomineralizasiya (MIH), süd dişinə dəyən travma və ya infeksiyanın altındakı daimi dişə təsiri bunlardan bəziləridir. Buna görə düzgün diaqnoz üçün müayinə vacibdir.
Flüorozun qarşısı necə alınır?
Flüorozun qarşısını almaq flüordan imtina etmək deyil, flüordan düzgün miqdarda istifadə etməkdir. Flüoridli diş pastası çürükdən qorunmağın əsas yollarından biridir və uşaqlara da tövsiyə olunur. Diqqət edilməli məqamlar bunlardır:
- Pastanın miqdarı: İlk dişin çıxmasından 3 yaşadək düyü dənəsi, 3-6 yaş arasında isə noxud dənəsi boyda pasta kifayətdir.
- Fırçalamada valideyn nəzarəti: Kiçik uşaqların fırçalaması böyüyün nəzarəti altında aparılmalı, pasta uşağın əlinə verilməməlidir.
- Tüpürməyi öyrətmək: Fırçalamadan sonra artıq pastanın tüpürülməsi öyrədilməli; ağzı bol su ilə yaxalamağa ehtiyac yoxdur.
- Şirin ətirli pastalara diqqət: Meyvə ətirli pastalar uşaqlarda pastanı udmaq istəyini artıra bilər.
- Su mənbəyini bilmək: Quyu və ya bulaq suyundan istifadə edilirsə, bölgənin flüor səviyyəsi barədə məlumat almaq faydalı ola bilər.
- Əlavələr barədə həkimlə məsləhətləşmək: Flüor tabletlərinə və damcılarına özbaşına başlanmamalıdır.
Uşaqlarda flüordan istifadə ilə bağlı digər maraq doğuran mövzular üçün tez-tez verilən suallar səhifəmizə də nəzər sala bilərsiniz.
Flüorozun müalicəsi: mikroabraziya, ağartma, bondinq, laminat
Flüorozun müalicəsi ləkələrin şiddətinə və şəxsin estetik gözləntisinə görə planlaşdırılır; çox yüngül hallar əksər vaxt müalicə tələb etmir. Müalicə seçimləri dişdən ən az toxuma götürən üsuldan başlayaraq sıralanır:
Mikroabraziya
Zəif turşu tərkibli aşındırıcı pasta ilə minanın ən xarici qatından çox nazik təbəqə götürülür. Səthi ağ və qəhvəyi ləkələrdə görünüşü xeyli yaxşılaşdıra bilər. Adətən bir və ya bir neçə seansda tamamlanır.
Qətran infiltrasiyası
Minadakı məsaməli sahələrə aşağı özlülüklü qətran hopdurularaq işığın sınması tarazlaşdırılır və ağ ləkələrin görünməsi azaldılır. Diş toxuması götürülmədən tətbiq oluna bilməsi onun üstünlüyüdür.
Dişlərin ağardılması
Həkim nəzarəti altında aparılan ağartma ləkələrlə ətrafdakı mina arasındakı rəng fərqini azalda bilər. Əsasən mikroabraziya ilə birlikdə istifadə olunur. İnkişafını tamamlamamış gənc dişlərdə tətbiq vaxtı həkim tərəfindən qiymətləndirilir.
Bondinq və laminat
Orta və ağır flüorozda ləkəli səth kompozit plomb materialı ilə örtülə bilər (bondinq). Mina səthində çuxurlaşma və forma pozğunluğu varsa, nazik çini laminatlar daha davamlı estetik həll təklif edə bilər. Çox ağır hallarda tac (kronka) da gündəmə gələ bilər. Hansı üsulun seçiləcəyi dişin quruluşu, şəxsin yaşı və gözləntiləri nəzərə alınaraq həkimlə birlikdə müəyyən edilir.
Flüorozlu dişlərə gündəlik qulluq necə olmalıdır?
Flüorozlu dişlər də sağlam dişlər kimi müntəzəm fırçalama, diş sapından istifadə və balanslı qidalanma ilə qorunur. Flüoroz çürüyə meyilliliyi artırmır; əksinə, yüngül hallarda mina çürüyə qarşı nisbətən davamlı ola bilər. Lakin ağır flüorozda səthdəki kiçik çuxurlar ərpin yığılmasını asanlaşdıra bildiyi üçün fırçalama daha diqqətlə aparılmalıdır. Qəhvəyi rənglənmənin artmaması üçün çay, qəhvə və kola kimi rəngli içkilərin tez-tez qəbul edilməməsi, qəbul edildikdən sonra ağzın su ilə yaxalanması faydalıdır. İldə ən azı bir və ya iki dəfə diş həkimi müayinəsi mina səthindəki dəyişikliklərin izlənməsini təmin edir.
Ankarada dişlərdəki ləkələr üçün nə vaxt müraciət etmək lazımdır?
Uşağınızın və ya öz dişlərinizdə ağ və ya qəhvəyi ləkələr fərq etmisinizsə, bunun flüoroz, başlanğıc çürük, yoxsa başqa inkişaf vəziyyəti olduğunu anlamaq üçün diş həkimi müayinəsindən keçməyiniz tövsiyə olunur. Çankaya, Oran ərazisindəki klinikamızda ləkələrin səbəbi qiymətləndirilir; uşaqlarda flüordan düzgün istifadə barədə ailəyə yol göstərilir, estetik müalicə lazım olan hallarda isə ən az toxuma götürən seçimdən başlayan plan təqdim edilir.
Tez-tez verilən suallar
Flüoroz zərərlidirmi?
Yüngül və orta flüoroz əksər hallarda sağlamlığa zərər vermir və əsasən estetik problemdir. Ağır flüorozda isə mina kələ-kötür və kövrək ola bilər; bu halda dişin qorunması üçün müalicə lazım ola bilər. Dişlərdə flüorozun görünməsi skelet sistemini təsir edən flüorozla eyni şey deyil.
Flüoroz ləkələri öz-özünə keçirmi?
Flüoroz minanın inkişaf dəyişikliyi olduğu üçün ləkələr öz-özünə yox olmur. Lakin çox yüngül ağ xətlər zamanla daha az nəzərə çarpa bilər. Görünüşü yaxşılaşdırmaq istəyənlər üçün mikroabraziya, qətran infiltrasiyası və ya ağartma kimi seçimlər var.
Uşağım üçün flüorlu diş pastasından istifadə etməliyəmmi?
Bəli, flüorlu diş pastası uşaqlarda çürükdən qorunmağın əsas yollarından biridir. Vacib olan yaşa uyğun miqdardan istifadə etməkdir: 3 yaşadək düyü dənəsi, 3-6 yaş arasında noxud dənəsi qədər. Fırçalama böyüyün nəzarəti altında aparılmalıdır.
Böyüklərdə flüoroz yaranırmı?
Xeyr, dental flüoroz yalnız dişlər çənə sümüyünün içində inkişaf edərkən yaranır. Dişlər çıxdıqdan sonra istifadə edilən flüorlu məhsullar flüoroza səbəb olmur. Böyüklərdə görülən flüoroz ləkələri uşaqlıq dövründən qalıb.
