Qısa cavab: Alt çənənin geridə qalması (retrognatiya) alt çənənin üst çənəyə nisbətən geridə yerləşdiyi və II sinif dişləm kimi təsnif edilən vəziyyətdir. Çox vaxt irsidir; barmaq əmmə və ağızla tənəffüs kimi vərdişlər də buna töhfə verə bilər. Böyümə dövründəki uşaqlarda funksional aparatlarla, böyüklərdə isə ortodontik kamuflyaj və ya çənə cərrahiyyəsi ilə müalicə olunur. Uyğun metod müayinə və ölçmələrlə müəyyən edilir.
Alt çənənin geridə qalması alt çənənin üst çənəyə nisbətən olması lazım olduğundan daha geridə yerləşdiyi və ortodontiyada əsasən II sinif dişləm başlığı altında qiymətləndirilən vəziyyətdir. Profildə çənənin geridə, üst dişlərin isə önə doğru çıxmış görünməsinə səbəb ola bilər. Alt çənənin geridə qalması yalnız estetik məsələ deyil; dişləmə, dodaqların qapanması, çənə oynağı və bəzi insanlarda tənəffüsə də təsir göstərə bilər. Müalicə yanaşması isə şəxsin yaşından və problemin mənbəyinin skelet, yoxsa dişlər olmasından asılı olaraq xeyli dəyişir.
Alt çənənin geridə qalması nədir?
Alt çənənin geridə qalması alt çənə sümüyünün (mandibulanın) ölçü və ya mövqe baxımından üst çənə ilə uyğun olmadığı, geridə qaldığı çənə münasibətidir. Ortodontlar bunu adətən II sinif dişləm kimi təsnif edir. Bu təsnifatda alt azı dişləri üst azı dişlərinə nisbətən olması lazım olduğundan daha geridə qapanır.
Burada vacib bir fərq var. Bəzi insanlarda problem həqiqətən skelet mənşəlidir; yəni alt çənə sümüyü kiçikdir və ya geridə yerləşib. Bəzilərində isə çənə sümükləri nisbətən balanslıdır, lakin dişlərin meyli və düzülüşü geridə qalmış alt çənə təəssüratı yaradır. Bu ikisini fərqləndirmək düzgün müalicənin seçilməsində ilk və ən kritik addımdır. Fərqi müəyyən etmək üçün müayinə ilə yanaşı sefalometrik rentgen adlanan yan kəllə rentgenoqramı və ölçmələrdən istifadə olunur.
II sinif dişləmin alt tipləri
- II sinif, 1-ci yarımsinif: Üst kəsici dişlər önə doğru meyillidir və alt-üst ön dişlər arasında nəzərəçarpan üfüqi məsafə olur. Dodaqların gərginliklə qapanması tez-tez müşahidə edilir.
- II sinif, 2-ci yarımsinif: Üst kəsicilər geriyə doğru meyillidir və adətən dərin dişləm də müşayiət edir; alt ön dişlər üst dişlərin arxasında böyük ölçüdə görünməz olur.
Səbəbləri: genetika və vərdişlər
Alt çənənin geridə qalmasının ən çox rast gəlinən səbəbi irsiyyətdir; üz və çənə quruluşu böyük ölçüdə ailədən ötürülür. Anasında və ya atasında oxşar profil olan uşaqlarda bu vəziyyətin müşahidə olunma ehtimalı daha yüksəkdir. Bununla yanaşı, böyümə dövründə təsir göstərən bəzi xarici amillər də vəziyyətə töhfə verə bilər.
- Uzunmüddətli barmaq əmmə və ya əmzik istifadəsi: Üst kəsiciləri önə itələyərək və alt çənəni geridə saxlayaraq dişləmə təsir edə bilər.
- Ağızla tənəffüs: Böyük adenoidlər, allergik burun tutulması kimi səbəblərdən uzun müddət ağızla nəfəs almaq dilin və çənənin mövqeyini dəyişərək üzün inkişafına təsir edə bilər.
- Dil itələmə və səhv udqunma vərdişi: Ön dişlərin mövqeyinə və dişləmə mənfi təsir göstərə bilər.
- Süd dişlərinin erkən itirilməsi: Yer saxlayıcı qoyulmadan çəkilən süd azı dişləri dişlərin sürüşməsinə və dişləm münasibətinin pozulmasına səbəb ola bilər.
Bu vərdişlərin erkən hiss edilib aradan qaldırılması, xüsusilə böyümə davam edərkən problemin dərinləşməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər.
Alt çənənin geridə qalmasının əlamətləri və profil görünüşü necədir?
Alt çənənin geridə qalmasının ən tipik əlaməti yandan baxdıqda çənənin geridə qaldığı qabarıq (konveks) profil görüntüsüdür. Bundan əlavə, ağız daxilində və gündəlik həyatda hiss edilən başqa əlamətlər də ola bilər:
- Üst ön dişlərin alt dişlərə nisbətən nəzərəçarpan dərəcədə önə çıxması
- Alt ön dişlərin üst dişlərin arxasında görünməz olduğu dərin dişləm
- Dodaqların rahat qapanmaması, qapadarkən çənə ucunda əzələ gərginliyi
- Çənə ilə boyun arasındakı bucağın qeyri-müəyyənləşməsi
- Ön dişlərlə dişləmədə çətinlik
- Bəzi insanlarda xorultu və ya yuxu zamanı tənəffüs pozğunluğu
- Çənə oynağında səs, ağrı və ya əzələ yorğunluğu
Bu əlamətlərin bəzilərinin olması tək başına diaqnoz qoymağa imkan vermir; oxşar görünüş fərqli səbəblərdən qaynaqlana bilər. Ətraflı müayinə və ölçmələr problemin əsl mənbəyini üzə çıxarır. Dərin dişləmin nə demək olduğu ilə maraqlanırsınızsa, dərin dişləm və şəffaf elaynerlər yazımızda mövzunu ətraflı nəzərdən keçirmişik.
Uşaqlarda alt çənənin geridə qalması necə müalicə olunur?
Böyümə dövründəki uşaqlarda alt çənənin geridə qalması əsasən funksional aparatlarla, çənənin təbii böyümə potensialı istiqamətləndirilərək müalicə olunur. Bu aparatlar alt çənəni önə doğru yerləşdirir və böyümə sıçrayışı zamanı çənələrin daha balanslı inkişafına töhfə verir.
Bu yanaşmanın uğurunda vaxt həlledicidir. Müalicə adətən yeniyetməlikdən əvvəlki və yeniyetməlik dövründəki böyümə sıçrayışı ilə üst-üstə düşəcək şəkildə planlaşdırılır; bu dövr qızlarda oğlanlara nisbətən daha erkən başlayır. Uşağın skelet inkişaf səviyyəsi əl-bilək rentgeni və ya yan kəllə rentgenoqramındakı boyun fəqərələrinin görünüşü əsasında qiymətləndirilə bilər.
İstifadə olunan aparatlar təxminən iki qrupa bölünür:
- Çıxarılan funksional aparatlar: Uşağın taxıb çıxara bildiyi, alt çənəni irəli mövqedə saxlayan aparatlardır. Uğur göstərilən müddətlərdə müntəzəm istifadədən asılıdır.
- Sabit funksional aparatlar: Dişlərə bərkidilən və pasiyentin istifadəsindən daha az asılı olan sistemlərdir.
Böyümə dövründəki bəzi pasiyentlərdə şəffaf elaynerlərə əlavə edilən qanadcıqlarla alt çənənin irəli mövqedə saxlandığı variantlar da nəzərdən keçirilə bilər. Hansı aparatın seçiləcəyini uşağın yaşına, əməkdaşlığına və problemin dərəcəsinə görə həkim müəyyən edir. Funksional müalicədən sonra dişlərin dəqiq tənzimlənməsi üçün çox vaxt ikinci ortodontik mərhələ lazım olur.
Böyüklərdə ortodontik kamuflyaj və cərrahiyyə nə vaxt lazımdır?
Böyüməsi başa çatmış böyüklərdə alt çənə sümüyünün ölçüsünü ortodontik aparatlarla dəyişmək mümkün deyil; buna görə müalicə ya dişlərin mövqeyini tənzimləyərək dişləmi balanslaşdıran ortodontik kamuflyajla, ya da çənəni cərrahi yolla irəli gətirən ortoqnatik cərrahiyyə ilə aparılır.
Ortodontik kamuflyaj
Yüngül və orta dərəcəli skelet uyğunsuzluqlarında dişlər çənə sümüklərindəki fərqi kompensasiya edəcək şəkildə yenidən yerləşdirilir. Bu məqsədlə üst ön dişlər geriyə çəkilə, lazım olduqda planlı diş çəkilməsi aparıla və ya çənələrarası rezinlərdən istifadə oluna bilər. Kamuflyaj dişləmi və dişlərin düzülüşünü düzəldir; lakin üz profilində məhdud dəyişiklik yaradır.
Ortoqnatik cərrahiyyə
Skelet fərqinin nəzərəçarpan olduğu, həm funksiyanın, həm də üz balansının təsirləndiyi hallarda ağız-üz-çənə cərrahı ilə ortodontun birlikdə planlaşdırdığı çənə cərrahiyyəsi gündəmə gəlir. Proses adətən cərrahiyyədən əvvəlki ortodontiya, əməliyyat və cərrahiyyədən sonrakı ortodontiya mərhələlərindən ibarətdir. Lazım bilindikdə çənə ucunun (genioplastika) korreksiyası da plana əlavə oluna bilər. Cərrahiyyə qərarı müayinə, görüntüləmə və pasiyentin gözləntiləri ilə birlikdə ortaq qiymətləndirmə nəticəsində verilir.
Şəffaf elaynerlər alt çənənin geridə qalmasında kömək edirmi?
Şəffaf elaynerlər alt çənənin geridə qalmasının diş mənşəli və yüngül-orta dərəcəli formalarında dişləmi düzəltməkdə təsirli seçim ola bilər; lakin böyüklərdə çənə sümüyünün ölçüsünü və ya mövqeyini dəyişmir. Elaynerlər sümüyün ölçüsünü deyil, dişləri hərəkət etdirir.
Uyğun hallarda elaynerlərlə aşağıdakılar edilə bilər:
- Üst kəsicilərin meylinin düzəldilməsi və ön dişlər arasındakı məsafənin azaldılması
- Dərin dişləmin açılması
- Çənələrarası rezinlərlə azı dişləri münasibətinin yaxşılaşdırılması
- Cərrahiyyə planlaşdırılan hallarda əməliyyatdan əvvəl və sonra dişlərin düzülməsi
Böyümə dövründəki uşaq və yeniyetmələrdə isə alt çənəni önə yönləndirən xüsusi elayner dizaynları müəyyən hallarda nəzərdən keçirilə bilər. Nəzərəçarpan skelet fərqlərində elayner tək başına kifayət etmir və gözləntilər buna uyğun qurulmalıdır. Mövzunu daha geniş şəkildə şəffaf elaynerlər çənə quruluşunu düzəldirmi yazımızda araşdırmışıq.
Alt çənənin geridə qalması hiss edildikdə nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Uşağınızın profilində çənənin geridə qaldığını, üst dişlərinin nəzərəçarpan dərəcədə önə çıxdığını və ya ağzını qapamaqda çətinlik çəkdiyini görürsünüzsə, böyümə dövrünün üstünlüyünü əldən verməmək üçün 7 yaş ətrafında ilk ortodontik qiymətləndirməni aparmaq məqsədəuyğundur. Böyüklərdə isə dişləmə çətinliyi, çənə oynağı şikayətləri və ya estetik narahatlıqlar müayinə üçün kifayət qədər səbəbdir. Çankaya rayonunun Oran məhəlləsindəki klinikamızda ortodontiya üzrə mütəxəssisimiz ölçmələr əsasında problemin mənbəyini qiymətləndirir və kamuflyaj, funksional müalicə və ya cərrahlarla əməkdaşlıq variantlarını sizinlə birlikdə müzakirə edir.
Tez-tez verilən suallar
Alt çənənin geridə qalması öz-özünə düzəlirmi?
Skelet mənşəli alt çənə geriliyi adətən böyümə ilə öz-özünə düzəlmir. Böyümə dövründə aparılan qiymətləndirmə çənənin inkişafını istiqamətləndirmək imkanı yaradır. Buna görə erkən yaşda ortodontik müayinə tövsiyə olunur.
Alt çənə geriliyinin müalicəsi üçün ən uyğun yaş hansıdır?
Funksional aparatlarla müalicə adətən yeniyetməlik böyümə sıçrayışına təsadüf edəcək şəkildə planlaşdırılır. Bu dövr qızlarda oğlanlara nisbətən daha erkən başlayır. Dəqiq vaxt uşağın skelet inkişafı qiymətləndirilərək müəyyən edilir.
Böyüklərdə əməliyyatsız müalicə mümkündürmü?
Yüngül və orta dərəcəli hallarda dişlərin mövqeyi tənzimlənərək dişləm balanslaşdırıla bilər; buna ortodontik kamuflyaj deyilir. Bu yanaşma çənə sümüyünün ölçüsünü dəyişmir və profildə məhdud dəyişiklik yaradır. Nəzərəçarpan skelet fərqlərində cərrahi variant da nəzərdən keçirilir.
Alt çənənin geridə qalması xorultuya səbəb olurmu?
Geridə yerləşən alt çənə bəzi insanlarda dil kökünün geriyə sürüşməsinə və tənəffüs yolunun daralmasına töhfə verə bilər. Lakin xorultunun bir çox fərqli səbəbi var. Yuxu zamanı tənəffüsün dayanması kimi əlamətlər varsa, müvafiq mütəxəssis həkimin qiymətləndirməsi də lazımdır.
