Qısa cavab: Açıq dişləm ağız qapadıldıqda üst və alt dişlərin, əsasən də ön dişlərin bir-birinə toxunmaması və aralarında şaquli boşluq qalmasıdır. Barmaq və ya əmzik əmmə, udqunarkən dilin dişlərə itələnməsi, ağızla tənəffüs və çənə sümüklərinin böyümə istiqaməti əsas səbəblərdir. Müalicə yaşa və səbəbə görə vərdişə nəzarət, aparat, breket sistemi, şəffaf elaynerlər və ya çənə cərrahiyyəsi ilə planlaşdırılır.
Ağzınızı qapadığınızda arxa dişləriniz toxunduğu halda ön dişləriniz arasında aralıq qalırsa, bu vəziyyət ortodontiyada açıq dişləm adlanır. İngilisdilli mənbələrdə open bite kimi keçən bu dişləm pozğunluğu yalnız estetik məsələ deyil; dişləmə, nitq və dişlərin yeyilmə xarakterinə də təsir göstərə bilər. Alt və üst dişlərin qapanmaması bəzən uşaqlıq vərdişlərindən, bəzən də çənənin böyümə istiqamətindən qaynaqlanır.
Bu yazıda açıq dişləmin növlərini, səbəblərini, gündəlik həyata təsirini və yaşa görə müalicə yanaşmalarını nəzərdən keçiririk. Şəffaf elaynerlərin bu problemdəki yerinə də ayrıca toxunuruq.
Açıq dişləm nədir?
Açıq dişləm çənə qapalı vəziyyətdə olarkən qarşılıqlı dişlərin şaquli istiqamətdə bir-birinə çata bilməməsi vəziyyətidir. Normalda üst ön dişlər alt ön dişlərin bir hissəsini yüngülcə örtür. Açıq dişləmdə isə bu örtmə olmur və dişlər arasında gözlə görünən boşluq qalır.
Klinikada adətən iki növdən danışılır:
- Ön açıq dişləm: Ən çox rast gəlinən növdür. Arxa dişlər qapanarkən kəsici dişlər arasında boşluq qalır.
- Yan (arxa) açıq dişləm: Ön dişlər toxunur, lakin bir və ya iki tərəfdəki arxa dişlər bir-birinə çatmır. Daha nadirdir və bəzən dişlərin kifayət qədər çıxmaması ilə əlaqəlidir.
Mənşəyinə görə də bölgü aparılır: problem yalnız dişlərin mövqeyindən qaynaqlanırsa dental, çənə sümüklərinin quruluşundan qaynaqlanırsa skelet mənşəli açıq dişləmdən danışılır. Müalicə planını ən çox müəyyən edən bölgü budur.
Səbəbləri: vərdişlər və skelet quruluşu
Açıq dişləm çox vaxt bir neçə amilin birlikdə olması nəticəsində yaranır; vərdişlər dental vəziyyəti, irsiyyət və böyümə istiqaməti isə skelet vəziyyətini daha çox müəyyən edir.
Vərdişlərlə bağlı səbəblər
- Barmaq, əmzik və ya butulka əmmə: Süd dişləri dövründə qısamüddətli əmmə vərdişləri tez-tez rast gəlinir və çox vaxt problem yaratmır. Lakin daimi dişlər çıxmağa başladıqdan sonra da davam edərsə, ön dişlərin mövqeyinə təsir göstərə bilər.
- Dil itələmə: Udqunma və ya danışma zamanı dilin ön dişlər arasına itələnməsi dişlərin qapanmasına mane olan daimi qüvvə yaradır.
- Ağızla tənəffüs: Böyümüş adenoidlər, allergik burun tutulması kimi səbəblərdən ağız daim açıq qalırsa, dilin mövqeyi dəyişir və çənənin şaquli böyüməsi təsirlənə bilər.
- Dodaq və ya qələm dişləmə: Uzun müddət təkrarlanan bu vərdişlər də ön nahiyədəki dişlərin mövqeyini poza bilər.
Skelet səbəbləri
Bəzi insanlarda alt çənə aşağı və geriyə doğru, şaquli istiqamətdə həddindən artıq böyüyür. Bu halda üzün alt hissəsi uzun görünür və ön dişlər öz mövqeləri düzgün olsa belə bir-birinə çata bilmir. Bu tipdə ailə anamnezi vacibdir. Nadir hallarda çənə oynağı xəstəlikləri və ya travmalar da sonradan açıq dişləmə səbəb ola bilər.
Əlamətləri və gündəlik həyata təsiri hansılardır?
Ən nəzərəçarpan əlamət dişlər qapalı olarkən ön dişlər arasında boşluğun görünməsidir; bundan əlavə, dişləmə və nitqlə bağlı çətinliklər də müşahidə oluna bilər.
- Alma, sendviç və ya makaron kimi qidaları ön dişlərlə qoparmaqda çətinlik
- "s", "z", "ş" kimi səslərdə dilin dişlər arasına çıxması (pəltəklik) və ya fit səsinə bənzər səs
- Çeynəmə yükünün arxa dişlərdə toplanması və bu dişlərin zamanla yeyilməsi
- Dodaqların rahat qapanmaması, ağzın aralı qalması
- Bəzi insanlarda təbəssümlə bağlı narahatlıq və özünəinam problemləri
Bu əlamətlərin olması tək başına diaqnoz qoymağa imkan vermir. Açıq dişləmin növü və mənşəyi ortodontik müayinə, fotoşəkillər və sefalometrik rentgen kimi qeydlərlə qiymətləndirilir.
Uşaqlarda və böyüklərdə müalicə necə fərqlənir?
Uşaqlarda müalicənin diqqət mərkəzində səbəbi aradan qaldırmaq və böyüməni istiqamətləndirmək dayanır; böyüklərdə isə böyümə başa çatdığı üçün dişlərin mövqeyi və lazım olduqda çənə cərrahiyyəsi ön plana çıxır.
Uşaqlarda
Süd dişləri dövründə əmmə vərdişi tərk edildikdə yüngül açıq dişləmlər çox vaxt öz-özünə düzəlməyə meyl göstərir. Vərdiş davam edirsə, davranış üsulları, lazım olduqda vərdişi qıran aparatlar istifadə oluna bilər. Dil itələməsi olan uşaqlarda dilin mövqeyini istiqamətləndirən aparatlar və loqoped dəstəyi ilə aparılan udqunma məşqləri müalicəyə töhfə verir. Ağızla tənəffüs varsa, LOR (qulaq-burun-boğaz) qiymətləndirməsi tövsiyə olunur.
Yeniyetmələrdə və böyüklərdə
Daimi dişləm formalaşdıqdan sonra dental açıq dişləmlər breket sistemi və ya şəffaf elaynerlərlə müalicə oluna bilər. Arxa dişlərin şaquli istiqamətdə nəzarətdə saxlanmasını tələb edən hallarda mini vintlərdən dəstək alına bilər. Nəzərəçarpan skelet mənşəli açıq dişləmlərdə isə ortodontik müalicə ortoqnatik cərrahiyyə ilə birlikdə planlaşdırılır.
Hər yaşda keçərli olan vacib bir məqam var: dil itələmə kimi vərdişlər nəzarət altına alınmazsa, müalicədən sonra residiv (geri qayıtma) riski artır. Buna görə retensiya (retayner) dövrü açıq dişləm müalicəsində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Şəffaf elaynerlərlə açıq dişləmi müalicə etmək mümkündürmü?
Bəli, uyğun hallarda Invisalign şəffaf elaynerləri ilə açıq dişləm müalicə oluna bilər; xüsusilə dental mənşəli ön açıq dişləmlərdə bu metoda tez-tez üstünlük verilir. Elaynerlər arxa dişlərin üzərini örtdüyü üçün bu dişlərə yüngül təzyiq göstərir və ön dişlərin nəzarətli şəkildə aşağı və yuxarı hərəkət etdirilməsinə kömək edir.
Şəffaf elaynerlərin bu müalicədə yaratdığı bəzi rahatlıqlar bunlardır:
- Rəqəmsal planlama ilə ön dişlərin şaquli hərəkətinin əvvəlcədən simulyasiya edilməsi
- Elaynerin qalınlığı sayəsində arxa dişlərin şaquli istiqamətdə nəzarətdə saxlanması
- Dişlərə yapışdırılan kiçik attaçmentlərlə hərəkətin istiqamətləndirilməsi
- Taxılıb çıxarıla bildikləri üçün ağız gigiyenasının daha rahat təmin edilməsi
Bununla belə, nəzərəçarpan skelet mənşəli açıq dişləmlərdə şəffaf elaynerlər tək başına kifayət etməyə bilər. Müalicənin uğuru elaynerlərin gündə 20-22 saat müntəzəm taxılmasından və vərdişlərin tərk edilməsindən də asılıdır. Mövzu ilə bağlı ətraflı məlumat üçün şəffaf elaynerlərlə açıq dişləm müalicəsi səhifəmizi, metodun kimlər üçün uyğun olduğunu öyrənmək üçün isə şəffaf elaynerlər kimlər üçün uyğundur yazımızı nəzərdən keçirə bilərsiniz.
Valideynlər evdə nələrə diqqət edə bilər?
Valideynlər bir neçə sadə müşahidə ilə açıq dişləm riskini erkən hiss edə bilər və bu məlumatlar müayinədə həkimə yol göstərir. Məqsəd evdə diaqnoz qoymaq deyil, diqqət çəkən əlamətləri qeyd etməkdir.
- Uşaq ağzını qapadıqda ön dişlər arasında boşluq qalırmı?
- Yuxuda və ya televizor izləyərkən ağzı açıq qalırmı, xorultu varmı?
- Udqunarkən dilin ucu dişlər arasından görünürmü?
- Barmaq əmmə və ya əmzik istifadəsi 4 yaşdan sonra da davam edirmi?
- Bəzi səslərdə nəzərəçarpan pəltəklik diqqət çəkirmi?
Əmmə vərdişini tərgitməkdə cəzalandırıcı üsullar əvəzinə səbirli və müsbət yanaşma adətən daha yaxşı nəticə verir. Uşağın gün ərzində vərdişə meyl etdiyi anları hiss etmək, əlləri məşğul edən fəaliyyətlər təklif etmək və kiçik uğurları təqdir etmək bu prosesdə kömək edə bilər. Vərdiş davam edirsə, stomatoloq və ortodontla birlikdə plan qurmaq ən sağlam yoldur.
Ankarada nə vaxt müayinədən keçmək lazımdır?
Uşağınızda barmaq əmmə vərdişi daimi dişlər çıxdıqdan sonra da davam edirsə və ya ön dişləri qapanmırsa, gözləmək əvəzinə ortodontik qiymətləndirmə aparmaq düzgün vaxtı tutmağa imkan verir. Böyüklərdə də dişləmə çətinliyi və ya nitq problemləri varsa, müayinə seçimləri aydınlaşdırır. Çankaya rayonunun Oran məhəlləsindəki klinikamızda açıq dişləmin dental, yoxsa skelet mənşəli olduğu qeydlərlə araşdırılır və müalicə seçimləri pasiyentlə birlikdə müzakirə olunur.
Tez-tez verilən suallar
Açıq dişləm öz-özünə düzəlirmi?
Süd dişləri dövründə əmmə vərdişi tərk edildikdə yüngül açıq dişləmlər çox vaxt öz-özünə düzələ bilər. Daimi dişləmdə və ya skelet mənşəli hallarda isə öz-özünə düzəlmə gözlənilmir və ortodontik müalicə lazımdır.
Dil itələmə vərdişi açıq dişləmə səbəb olurmu?
Bəli, udqunarkən və ya danışarkən dilin daim ön dişlər arasına itələnməsi açıq dişləmə səbəb ola və ya mövcud olanın düzəlməsinə mane ola bilər. Buna görə müalicədə dil vərdişinə yönəlmiş məşqlər və lazım olduqda aparatlar da istifadə olunur.
Açıq dişləmin müalicəsi nə qədər davam edir?
Müddət açıq dişləmin növündən, dərəcəsindən və şəxsin yaşından asılı olaraq dəyişir. Dental mənşəli hallar adətən bir ildən iki ilə qədər tamamlanır, cərrahiyyə tələb edən hallarda isə proses daha uzun ola bilər. Dəqiq müddət müayinə və planlamadan sonra müəyyən edilir.
Müalicədən sonra açıq dişləm geri qayıdırmı?
Açıq dişləm residivə meyli nisbətən yüksək olan dişləm pozğunluqlarından biridir. Retensiya kapalarının müntəzəm istifadəsi və dil itələmə kimi vərdişlərin nəzarətdə saxlanması bu riski azaldır.
