Kısa cevap: Retainer, ortodontik tedavi bittikten sonra dişlerin yeni konumunda kalmasını sağlayan pekiştirme apareyidir. Dişler ve çevre dokular bir süre eski konumuna dönme eğilimi taşıdığı için retainer kullanımı tedavinin ayrılmaz parçasıdır. Ön dişlerin arka yüzüne yapıştırılan sabit tel, Hawley apareyi ve şeffaf plak tipi retainer en yaygın türlerdir; kullanım süresi hekim tarafından belirlenir.
Diş teli ya da şeffaf plakla yapılan ortodontik tedavinin son günü, aslında yeni bir dönemin başlangıcıdır. Retainer nedir sorusunun kısa cevabı şöyledir: retainer, Türkçede pekiştirme apareyi ya da sabitleyici olarak da bilinen ve dişlerin ulaştığı yeni konumu korumak için kullanılan bir apareydir. Tedavi ne kadar başarılı olursa olsun bu aşama ihmal edildiğinde dişlerde kayma görülebilir. Bu yazıda retainer türlerini, nasıl ve ne kadar süre kullanıldığını ve bakım kurallarını ele alıyoruz.
Retainer nedir, neden gerekir?
Retainer, ortodontik tedavi sonrasında dişlerin eski konumuna geri dönmesini (nüks) önlemek için kullanılan sabit ya da hareketli bir apareydir. Dişler kemik içinde, periodontal ligament adı verilen esnek liflerle tutunur. Tedavi sırasında dişler hareket ettikçe bu lifler ve çevredeki kemik yeniden şekillenir; ancak bu yapıların yeni konuma tam olarak uyum sağlaması aylar sürer. Özellikle diş eti içindeki bazı lifler daha uzun süre eski konumu "hatırlar" ve dişleri geri çekme eğilimi gösterir.
Buna ek olarak dişler yaşam boyu hareketsiz değildir. Yaşla birlikte çenelerdeki doğal değişimler, dudak ve dil basıncı, çiğneme kuvvetleri ve diş eti değişiklikleri, ortodonti görmemiş kişilerde bile ön dişlerde zamanla hafif çapraşıklığa yol açabilir. Retainer bu doğal eğilimlere karşı dişlerin düzenini korumaya yardımcı olur. Bu nedenle ortodontistler retainer kullanımını tedavinin isteğe bağlı bir eki olarak değil, tedavinin bir aşaması olarak görür.
Sabit (tel) retainer nasıl bir apareydir?
Sabit retainer, ön dişlerin dil ya da damak tarafındaki yüzeylerine yapıştırılan ince bir teldir ve hasta tarafından çıkarılamaz. Genellikle alt ve üst çenede köpek dişleri arasındaki altı ön dişe uygulanır; dışarıdan görünmez. Uygulama sırasında dişlerin arka yüzeyi hazırlanır, tel dişlerin şekline göre uyarlanır ve diş renginde dolgu materyaliyle sabitlenir. İşlem genellikle anestezi gerektirmez.
Sabit retainerın en büyük avantajı hasta uyumuna bağlı olmamasıdır; takmayı unutmak gibi bir durum söz konusu değildir. Buna karşılık temizliği daha fazla özen ister. Telin çevresinde plak ve tartar birikmeye yatkındır; bu yüzden diş ipi geçirici ya da ara yüz fırçası kullanmak ve düzenli diş hekimi kontrollerine gitmek önemlidir. Telin bir noktadan ayrılması ya da kırılması da mümkündür. Böyle bir durumda dişler fark edilmeden kayabileceği için vakit kaybetmeden hekime başvurmak gerekir.
Hareketli (Hawley ve şeffaf) retainer nedir?
Hareketli retainerlar hastanın takıp çıkarabildiği apareylerdir ve en yaygın iki tipi Hawley apareyi ile şeffaf plak tipi retainerdır. Hawley apareyi, damak ya da dil tarafına oturan akrilik bir gövde ile ön dişlerin önünden geçen ince bir telden oluşur. Dayanıklıdır, gerektiğinde hekim tarafından küçük ayarlamalar yapılabilir ve üst ve alt dişlerin kapanışta birbirine teması üzerinde daha az etkilidir. Konuşmaya alışmak birkaç gün sürebilir.
Şeffaf retainer ise dişlerin ölçüsü ya da dijital taraması üzerinden üretilen ince ve saydam bir plaktır. Görünümü neredeyse fark edilmez ve tüm dişleri sarar; bu da dişlerin hem öne arkaya hem de dönme yönündeki hareketlerini sınırlamaya yardımcı olur. Şeffaf plak tedavisi gören hastalar bu forma zaten alışkın olduğu için geçiş genellikle kolaydır. Şeffaf retainerlar Hawley apareyine göre aşınmaya ve çatlamaya daha yatkın olabilir; belli aralıklarla yenilenmeleri gerekebilir.
Bazı hastalarda iki tip birlikte kullanılır; örneğin alt çenede sabit tel, üst çenede ise gece takılan şeffaf bir retainer tercih edilebilir. Seçim; tedavi öncesi sorunun türüne, diş eti durumuna, hastanın alışkanlıklarına ve hekimin değerlendirmesine göre yapılır.
Retainer ne kadar süre ve nasıl takılır?
Retainer kullanım süresi kişiden kişiye değişir; ancak güncel ortodonti yaklaşımında uzun süreli, çoğu zaman yıllarca süren bir kullanım önerilir. Hareketli retainerlarda yaygın bir düzen, tedavi bitiminden sonraki ilk dönemde apareyin gün boyu (yemek ve fırçalama dışında) takılması, ardından hekim uygun gördüğünde yalnızca gece kullanımına geçilmesidir. Bu geçişin zamanı tedavinin zorluğuna ve dişlerin stabilitesine göre belirlenir.
Gece kullanımının ne kadar süreceği konusunda pek çok ortodontist, dişlerin düzeninin korunması istendiği sürece retainerın da kullanılmasını önerir. Bu ifade ilk bakışta göz korkutucu görünse de alışkanlık hâline geldiğinde gece retainer takmak, diş fırçalamak kadar sıradan bir rutine dönüşür. Sabit retainerlar ise düzenli kontrol edildiği sürece uzun yıllar ağızda kalabilir.
Şeffaf plak tedavisi sonrası pekiştirme sürecine dair ayrıntıları şeffaf plak sonrası retainer yazımızda bulabilirsiniz. Kullanım sırasında dikkat edilmesi gereken bazı pratik noktalar şunlardır:
- Hareketli retainer takılıyken yemek yemeyin; su dışındaki içecekleri içmeden önce apareyi çıkarın.
- Apareyi takmadan önce dişlerinizi fırçalayın; böylece yiyecek artıkları aparey ile diş arasında kalmaz.
- Bir gece takmayı unuttuysanız ertesi gece takarken hafif sıkılık hissedebilirsiniz; bu, dişlerin kaymaya başladığının işaretidir ve düzenli kullanımın önemini gösterir.
- Aparey belirgin şekilde sıkıyor ya da hiç oturmuyorsa zorlamayın, hekiminize danışın.
Retainer bakımı nasıl yapılır, kaybolursa ne yapılmalı?
Hareketli retainerlar her gün yumuşak bir fırça ve ılık ya da soğuk suyla temizlenmelidir. Sıcak su, akrilik ve plak materyalinin şeklini bozabileceği için kullanılmamalıdır. Aşındırıcı diş macunları şeffaf retainerın yüzeyini çizip matlaştırabilir; bu nedenle hekiminizin önerdiği temizleme yöntemlerine bağlı kalmak iyi olur. Kullanılmadığında aparey mutlaka kendi saklama kutusunda tutulmalıdır. Peçeteye sarılan retainerların yanlışlıkla çöpe atılması ve evcil hayvanların apareyi çiğnemesi en sık kayıp nedenleri arasındadır.
Retainer kaybolduğunda ya da kırıldığında yapılacak ilk şey hekiminizle iletişime geçmektir. Birkaç hafta apareysiz kalmak bile bazı hastalarda dişlerin belirgin şekilde kaymasına yetebilir. Elinizde eski bir retainer varsa ve hâlâ rahatça oturuyorsa, yenisi hazırlanana kadar geçici olarak kullanılıp kullanılamayacağını hekiminize sorabilirsiniz. Dijital tarama kayıtları bulunan hastalarda yeni apareyin hazırlanması genellikle daha hızlı olur.
Sabit retainer kullananların bakımında ise diş fırçalamanın yanında tel çevresindeki ara yüzlerin temizlenmesi öne çıkar. Diş taşı oluşumunu kontrol altında tutmak için düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü ve gerekli görülürse profesyonel temizlik önerilir. Terimlerle ilgili sorularınız için şeffaf plak sözlüğümüze göz atabilirsiniz.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Sabit telinizde ayrılma, hareketli apareyinizde çatlak, oturmama ya da dişlerinizde yeni açılan bir aralık fark ettiğinizde beklemeden kontrol randevusu almanız, küçük bir sorunun büyümesini önler. Çankaya Oran'daki kliniğimizde, Park Oran Ofis'te, retainer kontrolü, onarımı ve yenilenmesi ortodonti uzmanımız tarafından değerlendirilir; randevu bilgileri iletişim sayfamızda yer alır.
Sık sorulan sorular
Retainer takmazsam ne olur?
Retainer düzenli kullanılmadığında dişler zamanla eski konumlarına doğru kayabilir. Kayma bazen birkaç hafta içinde fark edilir, bazen yıllar içinde yavaşça gelişir. Belirgin bir kayma olduğunda yeniden ortodontik tedavi gerekebilir.
Sabit retainer kalıcı mıdır?
Sabit retainer uzun yıllar ağızda kalabilir, ancak telin ayrılması ya da kırılması mümkündür. Düzenli diş hekimi kontrolleri sayesinde bu tür sorunlar erken fark edilir. Telin ne kadar süre kalacağına hekiminizle birlikte karar verilir.
Retainer takarken konuşma bozulur mu?
Hareketli retainerlarda, özellikle Hawley apareyinde, ilk birkaç gün hafif bir peltekleşme görülebilir. Çoğu kişide dil kısa sürede apareye alışır ve konuşma normale döner. Sabit retainer dil tarafında çok ince olduğu için konuşmayı genellikle etkilemez.
Şeffaf retainer ne sıklıkla yenilenir?
Şeffaf retainerlar zamanla aşınabilir, matlaşabilir ya da çatlayabilir. Yenileme sıklığı kullanım alışkanlıklarına ve diş sıkma gibi durumlara göre değişir. Kontrol randevularında apareyin durumu değerlendirilir ve gerekirse yenisi hazırlanır.
