Kısa cevap: Evet, ortodonti sonrası dişler bozulabilir; bu duruma relaps denir. Dişleri çevreleyen dişeti ve bağ dokusu lifleri eski konuma doğru çekme eğilimi taşır, yaşla birlikte dişler de doğal olarak hareket etmeye devam eder. Bu nedenle tedavi bittikten sonra sabit ya da hareketli retainer kullanmak gerekir. Çoğu ortodontist, retainer kullanımının uzun süreli, hatta ömür boyu sürdürülmesini önerir.
Aylarca süren bir tedavinin ardından düzgün dişlere kavuşan pek çok kişinin aklındaki soru aynıdır: ortodonti sonrası dişler bozulur mu? Ne yazık ki evet, önlem alınmazsa bozulabilir. Bu durum tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez; dişlerin ve çevre dokuların biyolojik doğasıyla ilgilidir. İyi haber şu ki, dişlerin yeni konumunu korumak büyük ölçüde retainer adı verilen pekiştirme apareylerinin düzenli kullanımıyla mümkündür.
Relaps nedir, neden olur?
Relaps, ortodontik tedaviyle düzeltilen dişlerin zaman içinde eski konumlarına doğru geri kaymasıdır. Türkçede "nüks" olarak da bilinir. Altında birkaç farklı neden yatar ve çoğu zaman bunlar birlikte etki eder.
Dokuların "hafızası"
Dişler, kemiğe periodontal ligament adı verilen ince bağ dokusu lifleriyle tutunur. Diş hareket ettirildiğinde kemik kendini yeniden şekillendirir; ancak özellikle dişeti içindeki elastik lifler bu yeni düzene çok daha yavaş uyum sağlar. Araştırmalar, bu liflerin yeni konuma alışmasının bir yıl veya daha uzun sürebildiğini göstermektedir. Bu süre boyunca lifler, dişi lastik gibi eski konumuna çekmeye çalışır. Özellikle kendi ekseni etrafında döndürülmüş dişler bu çekime en açık olanlardır.
Yaşla gelen doğal değişim
Dişler hayat boyu sabit değildir. Ortodonti tedavisi görmemiş kişilerde bile yaş ilerledikçe alt ön dişlerde hafif çapraşıklık gelişmesi sık görülen bir durumdur. Çene büyümesinin son evreleri, çiğneme kuvvetleri ve dişlerin öne doğru doğal kayma eğilimi bunda rol oynar.
Alışkanlıklar ve fonksiyon
Dil itme, ağızdan nefes alma, tırnak yeme, gece diş sıkma veya gıcırdatma gibi alışkanlıklar dişlere sürekli küçük kuvvetler uygular. Tedavi öncesindeki sorunun kaynağı bu alışkanlıklardan biriyse ve devam ediyorsa, relaps riski artar.
Dişeti ve kemik sağlığı
Dişeti hastalığına bağlı kemik kaybı, dişlerin desteğini azaltır ve yer değiştirmelerini kolaylaştırır. Bu nedenle tedavi sonrasında düzenli dişeti kontrolleri de pekiştirmenin bir parçasıdır.
En riskli dönem: ilk 1 yıl
Dişlerin geri kaymaya en yatkın olduğu zaman, tel veya plak tedavisinin bittiği ilk aylar ve ilk yıldır. Kemik henüz tam olgunlaşmamış, bağ dokusu lifleri yeni düzene uyum sağlamamıştır. Bu dönemde retainer kullanımına ara vermek, birkaç gün içinde bile dişlerde fark edilir kaymalara yol açabilir.
İlk yıl için genel öneriler şunlardır:
- Hareketli retainer, hekimin önerdiği süre boyunca çoğu zaman gün boyu takılır; ardından genellikle yalnızca gece kullanıma geçilir.
- Retainer takarken sıkışma veya oturmama hissi varsa bu, dişlerin kaymaya başladığına işaret olabilir; vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır.
- Kontrol randevuları aksatılmamalıdır. İlk yıl içinde birkaç kontrol, sorunların erkenden yakalanmasını sağlar.
İlk yıl en kritik dönem olsa da risk bu süreyle sınırlı değildir. Yukarıda anlatılan yaşa bağlı değişimler nedeniyle dişler yıllar sonra da hareket edebilir.
Retainer türleri
Retainer, dişleri yeni konumunda tutmak için kullanılan pekiştirme apareyidir ve iki ana gruba ayrılır: sabit ve hareketli. Hangisinin, hangi çenede kullanılacağına tedavinin türü, dişlerin başlangıçtaki durumu ve kişinin alışkanlıkları değerlendirilerek karar verilir. Pek çok hastada iki tür birlikte kullanılır.
Sabit (lingual) retainer
Ön dişlerin iç yüzeyine yapıştırılan ince bir teldir. Dışarıdan görünmez ve hastanın takıp çıkarmasına gerek olmadığı için uyumdan bağımsız çalışır. Dezavantajı, tel çevresinde diş taşı ve plak birikebilmesidir; bu bölgenin diş ipi aparatı veya arayüz fırçasıyla özenle temizlenmesi gerekir. Tel zamanla bir dişten ayrılabilir; bu fark edildiğinde hekime haber vermek önemlidir.
Şeffaf hareketli retainer
Dişlerin üzerine oturan, ince şeffaf plastikten üretilmiş bir plaktır. Görünümü şeffaf plak tedavisinde kullanılan plaklara benzer; ancak dişleri hareket ettirmez, yalnızca mevcut konumu korur. Temizliği kolaydır, fakat etkisi tamamen düzenli takılmasına bağlıdır. Zamanla aşınabildiği veya çatlayabildiği için belirli aralıklarla yenilenmesi gerekebilir. Şeffaf plak tedavisi sonrasında kullanılan pekiştirme plaklarıyla ilgili ayrıntıları şeffaf plak sonrası retainer yazımızda bulabilirsiniz.
Hawley tipi retainer
Akrilik bir gövde ve ön dişlerin önünden geçen bir telden oluşan klasik hareketli apareydir. Dayanıklıdır ve bazı durumlarda ufak ayarlamalara izin verir; ancak tel kısmı görünür ve konuşmayı ilk günlerde daha fazla etkileyebilir.
Retainer ne kadar süre takılmalı?
Bugünkü ortodonti yaklaşımında retainer kullanımı çoğu hasta için uzun süreli, pek çok durumda ömür boyu önerilir. Bunun nedeni, relaps eğiliminin zamanla azalsa da tamamen ortadan kalkmamasıdır. "Dişler bir kez düzeldi, artık kalıcı" düşüncesi, en sık karşılaşılan yanılgılardan biridir.
Tipik bir kullanım takvimi kabaca şöyle ilerler; ancak her hasta için süreyi hekim belirler:
- Tedavinin hemen ardından: Hareketli retainer, hekimin önerdiği süre boyunca yemek ve fırçalama dışında gün boyu takılır.
- Sonraki aylar: Kademeli olarak yalnızca gece kullanımına geçilir.
- Uzun dönem: Birçok hastada her gece veya haftanın belirli geceleri kullanım sürdürülür. Sabit retainer ise sorun çıkmadığı sürece yıllarca yerinde kalabilir.
Basit bir kontrol yöntemi: Haftalarca takılmamış hareketli retainer takıldığında belirgin baskı hissediliyorsa, dişler hareket etmeye başlamış demektir. Bu durumda kullanım sıklığı artırılmalı ve hekimle görüşülmelidir.
Dişler bozulduysa ne yapılır?
Dişler tedavi sonrasında kaydıysa, yapılacak şey kaymanın derecesine bağlıdır ve ilk adım her zaman ortodontik muayenedir. Kendi başınıza eski bir retainer'ı zorla takmaya çalışmak dişlere ve dişetine zarar verebilir.
- Hafif kaymalar: Erken fark edildiyse, mevcut retainer'ın daha sık kullanılması ya da yeni ölçüyle hazırlanan bir retainer, bazen dişlerin küçük sapmalarını kontrol altına almaya yetebilir.
- Belirgin kaymalar: Kısa süreli bir yeniden düzeltme tedavisi gerekebilir. Bu amaçla çoğu zaman şeffaf plaklar tercih edilir; çünkü sınırlı hareketlerde estetik ve pratik bir çözüm sunar. Yöntemin genel işleyişini şeffaf plak tedavisi sayfamızda okuyabilirsiniz.
- Kopmuş sabit retainer: Telin ayrıldığı fark edildiğinde mümkün olan en kısa sürede yeniden yapıştırılması veya yenilenmesi gerekir; aksi halde serbest kalan dişler kısa sürede kayabilir.
Yeniden tedavinin süresi ve kapsamı, ilk tedavinin türüne ve kaymanın miktarına göre değişir; ücret bilgisi muayene ve planlamadan sonra yazılı olarak bildirilir. Önemli olan, tedavi bittiğinde yeni bir pekiştirme planının da hazırlanmasıdır.
Retainer'ınızı korumak için pratik öneriler
- Hareketli retainer'ı her çıkarışınızda kutusuna koyun; peçete veya cep, kaybolmanın en yaygın nedenidir.
- Sıcak su ile yıkamayın; plastik şeklini kaybedebilir. Ilık veya soğuk su ve yumuşak bir fırça yeterlidir.
- Retainer takılıyken su dışında bir şey içmemeye özen gösterin.
- Evcil hayvanlardan uzak tutun; köpekler plastik apareyleri sıklıkla çiğner.
- Seyahatlerde yedek bir retainer bulundurmak, kayıp durumunda dişlerin kaymasını önler.
Dişlerinizde kayma fark ettiyseniz Ankara'da ne zaman başvurmalısınız?
Retainer'ınız artık tam oturmuyorsa, sabit telin bir dişten ayrıldığını hissediyorsanız ya da ön dişlerinizde yeni bir çapraşıklık beliriyorsa beklemeden bir ortodonti kontrolü planlamanız, sorunun büyümeden çözülmesini kolaylaştırır. Çankaya'da, Panora AVM'nin yanındaki Park Oran Ofis'te hizmet veren polikliniğimizde ortodonti uzmanı Dt. Funda Pekyılmaz Sarıkaya, dişlerinizin mevcut durumunu inceleyerek pekiştirme ya da yeniden düzeltme seçeneklerini sizinle değerlendirir. Randevu için iletişim sayfamıza göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Retainer'ı bir hafta takmazsam dişlerim bozulur mu?
Özellikle tedavinin bittiği ilk yıl içinde birkaç günlük ara bile dişlerde hafif kaymaya yol açabilir. Retainer takıldığında baskı hissediliyorsa kullanım hemen düzenli hale getirilmeli ve gerekirse hekime danışılmalıdır.
Sabit retainer mı hareketli retainer mı daha iyidir?
İkisinin de avantajları ve sınırları vardır. Sabit retainer uyumdan bağımsız çalışır ancak temizliği daha özen ister; hareketli retainer temizlenmesi kolaydır ancak düzenli takılmaya bağlıdır. Seçim, tedavi türüne ve kişiye göre hekim tarafından yapılır ve çoğu zaman ikisi birlikte kullanılır.
Retainer ömür boyu mu takılmalı?
Günümüzde çoğu ortodontist, dişlerin yaşla birlikte hareket etmeye devam etmesi nedeniyle uzun süreli, çoğu zaman ömür boyu retainer kullanımını önerir. İlk dönemden sonra kullanım genellikle gece ile sınırlıdır.
Bozulan dişler yeniden düzeltilebilir mi?
Evet, çoğu durumda mümkündür. Kaymanın derecesine göre yeni bir retainer, kısa süreli bir şeffaf plak tedavisi veya farklı bir ortodontik yaklaşım planlanabilir; karar muayene sonrası verilir.
