Kısa cevap: Headgear, ağız içindeki bir yayı kafa ya da boyun çevresindeki bantla bağlayarak dişlere ve üst çeneye ağız dışından kuvvet uygulayan ortodontik cihazdır. Büyüme çağında üst çene ileriliği ve azıların konumunun yönlendirilmesinde kullanılır. Çoğu programda günde yaklaşık on iki ila on dört saat, akşam ve gece takılır. Uygunluk ortodonti muayenesiyle belirlenir.
Ağız dışına çıkan bir başlık ya da boyun bandı görüntüsü, ortodontik tedavide en çok çekinilen cihazlardan birini akla getirir. Oysa headgear (ağız dışı aparey), doğru olgularda ve düzenli kullanıldığında hâlâ değerli bir araçtır. Bu yazıda headgear nedir sorusunun yanıtını, hangi durumlarda ve nasıl kullanıldığını, günde kaç saat takılması gerektiğini ve güvenli kullanım kurallarını anlatıyoruz. Alternatif yöntemleri de sonunda ele alıyoruz.
Headgear nedir?
Headgear, ağız içine yerleştirilen bir yayın ya da bantların, kafa veya boyun çevresindeki bir bant aracılığıyla ağız dışından çekilmesini sağlayan ortodontik cihazdır. Gece ve evde kullanımı nedeniyle halk arasında ortodontik başlık olarak da bilinir.
Cihaz üç parçadan oluşur: ağız içinde, genellikle üst birinci azılara yerleştirilen bantlara bağlanan bir yay (yüz yayı), kafa ya da boynun arkasından dolanan bir bant ve bu ikisini bağlayan, kuvveti ayarlayan bir esnek bağlantı. Ağız içindeki yay dişlere bağlı olduğu için kuvvet doğrudan azılara ve üst çeneye aktarılır. Ortodontik apareylerin genel yelpazesine ortodontik apareyler sayfamızdan bakabilirsiniz.
Headgear hangi durumlarda kullanılır?
Headgear, büyüme çağındaki çocuklarda üst çene ileriliğinin ya da üst azıların öne kaymasının ele alınmasında kullanılan, ağız dışı destekli bir yöntemdir. Dişleri ya da çeneyi çeken kuvvet, ağız dışındaki bir dayanaktan alındığı için ağız içinde diğer dişlere yük binmez; bu özelliği, headgear'ı belirli olgularda ayrı kılar.
Ortodontistler cihazı genellikle şu amaçlarla planlar:
- Büyüme çağında üst çenenin öne doğru gelişimini sınırlamak.
- Üst azıları geriye alarak, çapraşıklık ya da öne çıkık dişler için yer açmak.
- Azıların yerinden kaymasını önleyerek diş çekimi sonrası yer kapanmasını kontrol etmek (ankraj desteği).
- Derin kapanışta ya da açık kapanış eğiliminde azıların dikey konumunu yönlendirmek.
Fırlak üst ön dişlerin farklı tedavi seçenekleriyle ilişkisini şeffaf plak ve fırlak diş sayfamızda anlatıyoruz. Kapanışın dikey boyutu ile ilgili ayrıntılar için derin kapanış sayfamıza bakabilirsiniz.
Headgear türleri nelerdir?
Headgear türleri, çekim yönüne göre sınıflandırılır ve her biri farklı bir amaca hizmet eder. Çekim yönü, ağız dışı bandın yerleştirildiği bölgeye göre belirlenir.
- Servikal (boyun bantlı) headgear: Kuvveti boyun arkasından uygular; azıları geriye ve biraz aşağıya çeker. Çoğunlukla derin kapanış eğilimi bulunan, yüz uzunluğu kısa ya da normal olan çocuklarda kullanılır.
- Yüksek çekişli (kafa tepesinden) headgear: Kuvvet kafa tepesine doğru yöneldiğinden azıları geriye ve yukarıya çeker. Açık kapanış eğilimi ve yüz uzunluğu fazla olan çocuklarda tercih edilebilir.
- Kombine headgear: Boyun ve kafa tepesi bantlarını birlikte kullanarak çekiş yönünü ayarlar.
Bu seçim, çocuğun yüz yapısı ve kapanış ilişkisi dikkate alınarak yapılır; yanlış seçilen çekiş yönü istenmeyen diş hareketlerine yol açabileceğinden, tür ortodontist tarafından belirlenmelidir.
Günde kaç saat takılmalı?
Headgear çoğu programda günde yaklaşık on iki ila on dört saat takılır; bu süre akşam saatleri ve geceyi kapsayacak şekilde ayarlanır. Okul saatlerinde takılması gerekmez, bu da çocuğun sosyal yaşamını daha az etkiler.
Etkili olabilmesi için düzenli kullanım şarttır; çünkü yetersiz kullanımda istenen diş hareketi yavaşlar ve kuvvet kesildiğinde dişler eski konumuna doğru geri kayabilir. İlk haftalarda cihaz kısa sürelerle takılıp sonra süre artırılırsa, çocuk daha kolay uyum sağlar. Takip çizelgesi tutmak ve ebeveynin gece uyku sırasında cihazın doğru takılıp takılmadığına bakması faydalıdır. Süre ve kuvvet miktarı hekimin planına göre belirlenir; evde kendi başınıza kuvveti artırmamalısınız.
Headgear kullanırken dikkat edilecekler
Headgear güvenli bir cihazdır, ancak yüzün çevresinde çalıştığı için bazı kurallara kesinlikle uyulmalıdır. Güvenlik, bu konudaki en önemli başlıktır.
- Cihaz yalnızca hekimin gösterdiği şekilde takılmalıdır; yay önce ağız içindeki tüplere yerleştirilmeli, bant ondan sonra bağlanmalıdır.
- Spor, oyun, koşuşturma ya da kavga sırasında cihaz kesinlikle takılmamalıdır; yüze çarpma ya da gözden yaralanma riski vardır.
- Günümüzde kullanılan headgear'larda, ani bir çekilme olduğunda bandı yaydan ayıran bir güvenlik mekanizması bulunur; bu mekanizma çalışmıyorsa cihaz kullanılmamalıdır.
- Cihaz çıkarılırken önce bant çözülmeli, yay en son çıkarılmalıdır; çocuğun yayı kendi başına çekip koparmasına izin verilmemelidir.
- Çocuk uyurken cihaz yerinden çıkarsa ya da ağızda ağrı hissedilirse klinikle iletişime geçilmelidir.
Ayrıca cihazın her gün temizlenmesi, bantların gevşeyip gevşemediğinin kontrol edilmesi ve randevulara düzenli gelinmesi gerekir. Cihaz kırıldığında ya da bozulduğunda kendiniz onarmaya çalışmayın.
Headgear ne kadar süre kullanılır?
Headgear'ın kullanım süresi çoğu olguda birkaç ay ile birkaç yıl arasında değişir; bu aralık, tedavi amacına ve çocuğun cihaza uyumuna göre belirlenir. Üst çene gelişiminin yönlendirilmesi hedefleniyorsa süre genellikle uzar, yalnızca azıların konumunun korunması hedefleniyorsa daha kısa sürebilir.
Tedavi sırasında kontrol randevuları genellikle dört ila sekiz haftada bir yapılır. Hekim, yayın boyunu, kuvvet miktarını ve çocuğun ağzındaki değişimi değerlendirir. Cihazın gerekli olduğu süre dolmadan bırakılması, o güne kadar sağlanan düzelmenin kısmen kaybedilmesine yol açabilir. Hedefe ulaşıldığında hekim, diğer cihazlar ya da tel aşamasına geçişi planlar; ardından sonuçların korunması için tutucu kullanılır. Tutucu konusunda Hawley apareyi yazımıza göz atabilirsiniz.
Çocuk headgear'a nasıl alışır?
Çocukların birçoğu cihazı ilk günlerde yadırgar; bu tepki gayet doğaldır. Ailelerin sıkça başvurduğu birkaç yol alışmayı hızlandırır: cihazı önce evde, kısa süreyle ve çocuk uyanıkken takmak, akşam rutinine (örneğin diş fırçalamadan sonra) bağlamak, kardeşlerin ya da arkadaşların alay etmemesi için okulda takılmamasına özen göstermek ve düzenli kullanımı küçük ödüllerle desteklemek.
Cihaz çocuğun uykusunu bozuyorsa, ağzında yara oluşuyorsa ya da bant boynunda tahriş yapıyorsa bunun hekime bildirilmesi gerekir; çoğu zaman yastık düzenlemesi, bantta yumuşak bir kılıf ya da küçük bir ayar yeterli olur. Gerçekten uyum sağlanamıyorsa, ortodontist cihazı zorla kullandırmak yerine farklı bir plan üzerinde çalışır.
Headgear yerine başka seçenekler var mı?
Evet; hastanın yaşına, kapanış tipine ve uyum beklentisine göre headgear yerine kullanılabilecek çeşitli yöntemler bulunur. Çocuğun cihazı düzenli takamayacağı düşünülüyorsa bu seçenekler öne çıkar.
- Fonksiyonel apareyler: Büyüme çağında alt çeneyi öne yönlendirmek için kullanılır; aparey yazımızda genel çerçeveyi bulabilirsiniz.
- Elastikler (lastikler): Sabit tel ya da şeffaf plakla birlikte üst ve alt çene arasında kullanılan lastikler, birçok olguda sınıf 2 ilişkinin düzeltilmesine destek olur.
- Mini vida destekleri: Azıları geriye almak için ağız içine yerleştirilen küçük vidalar, ağız dışı kuvvet ihtiyacını azaltabilir.
- Azı geriye alıcı sabit cihazlar: Ağız içinde çalışan ve çocuğun uyumuna daha az bağımlı mekanizmalardır.
- Şeffaf plak: Uygun yaştaki gençlerde ve yetişkinlerde Invisalign ile ortodonti, gerektiğinde elastiklerle birlikte planlanabilir.
Alt çeneyi ya da üst çeneyi yönlendiren diğer cihazlarla ilgili olarak ortodontik yüz maskesi yazımıza göz atabilirsiniz. Hangi yöntemin uygun olduğu, ancak ortodonti muayenesi ve röntgen değerlendirmesiyle belirlenir.
Ankara'da değerlendirme
Çocuğunuzun üst çenesinin ileride olduğu ya da azıların konumu nedeniyle dişlerine yer kalmadığı düşünülüyorsa, Çankaya Park Oran'daki kliniğimizde ortodonti uzmanı muayenesi yapılır. Gerekli görüntülemelerden sonra headgear gerekip gerekmediği, alternatiflerin neler olduğu ve tedavinin nasıl ilerleyeceği, ücret bilgisiyle birlikte yazılı olarak paylaşılır. Randevu için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Headgear günde kaç saat takılır?
Çoğu programda günde yaklaşık on iki ila on dört saat önerilir; bu süre akşam ve geceyi kapsar. Okul saatlerinde takılması gerekmeyebilir. Kesin süre hekim tarafından belirlenir.
Headgear kimlerde kullanılır?
Genellikle büyüme çağındaki çocuklarda, üst çenenin ileride olduğu ya da azıların öne kaydığı durumlarda planlanır. Gereklilik muayene ve röntgen değerlendirmesiyle belirlenir.
Headgear acıtır mı?
İlk günlerde dişlerde hassasiyet ve gerginlik hissi olabilir. Bu his çoğunlukla kısa sürede azalır. Ağrı artıyor ya da cihaz yara yapıyorsa klinikle iletişime geçilmelidir.
Headgear ile spor yapılabilir mi?
Hayır. Spor, oyun ve koşuşturma sırasında yüzde yaralanma riski nedeniyle cihaz çıkarılmalıdır. Hangi aktivitelerde ağız koruyucusu gerektiği hekimle konuşulmalıdır.
Headgear yerine başka bir cihaz kullanılabilir mi?
Evet; fonksiyonel apareyler, elastikler, mini vida destekleri ve bazı olgularda şeffaf plak seçenekleri değerlendirilebilir. Uygun yöntem yaşa, kapanış tipine ve çocuğun uyumuna göre belirlenir.
