Kısa cevap: Diş plağı, ağız sağlığı bağlamında dişlerin yüzeyine yapışan, bakterilerden ve tükürük proteinlerinden oluşan yumuşak bir tabakadır (dental plak). Şekerle beslenen bakteriler asit üreterek çürüğe, dişeti kenarında kaldığında iltihaba yol açabilir. Plak fırçalama ve diş arası temizliğiyle uzaklaştırılır; sertleşip diş taşına dönüştüğünde ise yalnızca diş hekimi temizleyebilir.
"Diş plak nedir" diye arama yapan okurların bir kısmı dişlerin üzerinde biriken yapışkan bakteri tabakasını, bir kısmı ise ağza takılan bir aparatı merak eder. Bu yazı birinci anlamı, yani diş hekimliğinde dental plak ya da bakteri plağı olarak adlandırılan tabakayı ele alıyor. Plağın nasıl oluştuğunu, diş taşından farkını, evde ve klinikte nasıl temizlendiğini ve birikimini azaltan günlük alışkanlıkları sırasıyla anlatıyoruz.
Diş plağı nedir? İki farklı anlam
Diş plağı, ağız sağlığı bağlamında dişlerin ve dişetinin yüzeyine yapışan, bakterilerden ve tükürük proteinlerinden oluşan ince, renksiz ya da hafif sarımsı bir tabakadır. Bilimsel adı dental plak ya da dental biyofilmdir. Tek tek bakterilerden değil, birbirine tutunmuş ve kendi koruyucu matrisini üretmiş canlı bir topluluktan söz ederiz.
Gündelik dilde "diş plağı" kelimesi bir de ağız içi aparatlar için kullanılır: gece diş sıkmaya karşı takılan plaklar, ortodontik pekiştirme plakları ya da şeffaf plaklar gibi. Bu yazıda bu aparatlara girmiyoruz. Ağza takılan plak türlerini arıyorsanız ilgili bilgileri diş plağı çeşitleri sayfamızda bulabilirsiniz.
Bakteri plağı nasıl oluşur?
Bakteri plağı, dişler temizlendikten birkaç dakika sonra başlayan ve saatler içinde kalınlaşan bir süreçle oluşur. Önce tükürükteki proteinler diş yüzeyinde görünmez bir zar oluşturur. Ardından ağızda doğal olarak bulunan bakteriler bu zara tutunur, çoğalır ve diğer bakteri türlerini de yapıya katar.
Yediğimiz besinlerdeki şeker ve rafine karbonhidratlar bu topluluk için yakıttır. Bakteriler şekerleri parçaladıkça asit üretir. Bu asit diş minesinden mineral kaybına yol açar; tekrar tekrar yaşandığında çürük başlangıcına zemin hazırlar. Aynı tabaka dişeti kenarında kaldığında ise vücudun savunma tepkisi devreye girer ve dişeti iltihabı (gingivitis) gelişebilir.
Plağın en kolay biriktiği yerler fırçanın zor ulaştığı alanlardır:
- Dişlerin arasındaki temas noktaları
- Dişeti çizgisi boyunca, dişle dişetinin birleştiği kenar
- Arka azı dişlerinin çiğneme yüzeylerindeki girinti ve oluklar
- Alt ön dişlerin dil tarafı ve üst azıların yanak tarafı
- Diş teli braketlerinin, kaplamaların ve dolguların çevresi
Plak ile diş taşı arasındaki fark
Diş plağı ve diş taşı farkı temelde sertlikle ilgilidir: plak yumuşaktır ve fırçayla uzaklaştırılabilir, diş taşı ise sertleşmiş plaktır ve evde temizlenemez. Plak dişin üzerinde uzun süre kalırsa tükürükteki kalsiyum ve fosfat mineralleri bu tabakanın içine çöker. Birkaç gün içinde başlayan bu sertleşme haftalar içinde belirgin bir diş taşına dönüşebilir.
- Plak: Yumuşak, yapışkan, çoğu zaman gözle zor görülür. Diş fırçası, diş ipi ve arayüz fırçalarıyla temizlenebilir.
- Diş taşı (tartar): Sert, pürüzlü, sarı-kahverengi ya da dişeti altında koyu renkli olabilir. Yalnızca diş hekimi tarafından özel aletlerle uzaklaştırılır.
Diş taşının pürüzlü yüzeyi yeni plağın tutunmasını kolaylaştırır; bu yüzden taş oluştuktan sonra sorun kendini besleyen bir döngüye girer. Diş taşının etkileri ve temizliğinin nasıl yapıldığı diş taşı temizliği ve ağız sağlığına etkileri yazımızda ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Diş plağı evde nasıl temizlenir?
Diş plak nasıl temizlenir sorusunun cevabı mekanik temizliktir: plak ancak fırçalama ve diş arası temizliğiyle fiziksel olarak yerinden kaldırıldığında uzaklaşır. Gargaralar ve sakızlar yardımcı olabilir ama fırçanın yerini tutmaz. Evde diş plak temizleme için temel adımlar şunlardır:
- Günde iki kez, yaklaşık iki dakika fırçalayın: Florürlü bir diş macunuyla, sabah ve özellikle gece yatmadan önce fırçalamak genel kabul gören öneridir.
- Fırçayı dişeti çizgisine açılı tutun: Yumuşak kıllı fırçayı dişetine yaklaşık 45 derece eğimle yerleştirip küçük, nazik hareketlerle çalışın. Sert bastırmak plağı daha iyi temizlemez, dişetini aşındırabilir. Doğru teknik için diş fırçası kullanımı ve doğru fırçalama tekniği yazımıza bakabilirsiniz.
- Diş aralarını her gün temizleyin: Fırça dişlerin arasına yeterince ulaşmaz. Diş ipi ya da aralık genişliğine uygun arayüz fırçası bu boşluğu kapatır. Diş ipinin nasıl kullanılacağını diş ipi kullanımı ve doğru teknik yazısında adım adım anlattık.
- Dili de temizleyin: Dil yüzeyindeki bakteri tabakası ağız kokusuna katkıda bulunabilir; fırçayla ya da dil temizleyiciyle nazikçe silmek yeterlidir.
- Durulamayı abartmayın: Fırçaladıktan sonra macunu tükürmek, ağzı bol suyla çalkalamaktan daha uygun kabul edilir; böylece florür dişin yüzeyinde daha uzun süre kalır.
Plağın nerede kaldığını görmek isteyenler için eczanelerde bulunan plak boyayıcı tabletler ya da solüsyonlar faydalı olabilir. Fırçaladıktan sonra kullanıldığında temizlenmemiş bölgeleri renklendirir ve hangi yüzeylere daha fazla özen göstermek gerektiğini gösterir. Gargara kullanmak istiyorsanız hangisinin size uygun olduğunu diş hekiminize danışmanız yerinde olur.
Plak birikiminin işaretleri
Plak birikimi çoğu zaman sessiz ilerler, ancak bazı işaretler dikkatli bakıldığında fark edilir:
- Dilinizi dişlerinizin üzerinde gezdirdiğinizde hissedilen pütürlü, kaygan tabaka
- Özellikle sabahları belirginleşen ağız kokusu
- Dişeti kenarında kızarıklık, hafif şişlik
- Fırçalarken ya da diş ipi kullanırken dişetinden kan gelmesi
- Dişlerin dişeti hizasında sarımsı ya da mat bir görüntü
Fırçalama sırasında kanama, plağa karşı gelişen dişeti iltihabının sık görülen bir işaretidir ve ihmal edilmemelidir. Bu konuyu diş eti kanaması neden olur, nasıl önlenir yazımızda ayrıca ele aldık. Kanamanın birkaç haftalık düzenli bakıma rağmen sürmesi, klinik değerlendirme gerektiğini düşündürür.
Klinikte plak ve taş temizliği
Klinikte yapılan temizlik, evde ulaşılamayan sertleşmiş taşı ve dişeti altındaki birikimi uzaklaştırmayı amaçlar. Muayenede önce dişlerin, dişetinin ve gerekiyorsa cep derinliklerinin durumu değerlendirilir. Ardından ultrasonik aletler ve el aletleriyle diş taşı temizlenir; son olarak diş yüzeyleri, yeni plağın daha zor tutunması için cilalanabilir.
Klinik temizliğin ne sıklıkla yapılacağı herkes için aynı değildir. Plak ve taş eğilimi az olan biri için yılda bir ya da iki kontrol yeterli olabilirken, dişeti hastalığı geçmişi olan, diş teli takan ya da sık taş oluşan kişilerde daha kısa aralıklar önerilebilir. Uygun aralık muayene bulgularına göre hekim tarafından belirlenir.
Ortodontik tedavi gören kişiler, braketler ve teller çevresinde plağın daha kolay birikmesi nedeniyle bu konuda ek özen göstermelidir. Şeffaf plak kullananlarda da dişler ve aparat birlikte temiz tutulmalıdır; aparat bakımına dair bilgiler yine diş plağı sayfamızda yer alıyor.
Plağı önlemek için günlük alışkanlıklar
Plağı tamamen engellemek mümkün değildir, çünkü bakteriler ağzın doğal florasının bir parçasıdır; amaç birikimi düzenli olarak bozmak ve zararlı hâle gelmesini önlemektir. Bunun için faydalı görülen alışkanlıklar:
- Şekerli ve asitli yiyecek ile içecekleri gün içine yaymak yerine öğünlerle sınırlamak
- Ara öğünlerde sık atıştırmayı azaltmak, susadığınızda su tercih etmek
- Gece fırçalamasından sonra yalnızca su içmek
- Diş fırçasını yaklaşık üç ayda bir ya da kıllar açıldığında değiştirmek
- Sigara ve tütün ürünlerinden uzak durmak; bunlar hem plak birikimini hem dişeti sorunlarını kolaylaştırır
- Düzenli diş hekimi kontrollerini aksatmamak
Ne zaman hekime başvurmalı?
Dişetinizde kanama, kalıcı ağız kokusu ya da dişlerinizin dişeti hizasında sert ve renkli bir birikim fark ediyorsanız bir muayene planlamak iyi bir adımdır. Ankara Çankaya'da, Oran semtindeki Park Oran Ofis'te bulunan polikliniğimizde plak ve diş taşı durumunuz değerlendirilip size uygun bakım aralığı birlikte belirlenebilir. Randevu için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Diş plağı kendiliğinden geçer mi?
Hayır, bakteri plağı kendiliğinden kaybolmaz; fırçalama ve diş arası temizliğiyle mekanik olarak uzaklaştırılması gerekir. Temizlenmeyen plak zamanla sertleşerek diş taşına dönüşebilir.
Plak ne kadar sürede diş taşına dönüşür?
Plağın sertleşmesi birkaç gün içinde başlayabilir ve belirgin bir diş taşı oluşması genellikle birkaç hafta sürer. Süre kişinin tükürük yapısına, beslenmesine ve bakım alışkanlıklarına göre değişir.
Diş taşı evde temizlenebilir mi?
Hayır, sertleşmiş diş taşı fırça ya da evde kullanılan aletlerle güvenli şekilde temizlenemez. Diş taşını kazımaya çalışmak mineye ve dişetine zarar verebilir; temizlik diş hekimi tarafından yapılmalıdır.
Gargara plağı temizler mi?
Gargaralar bazı bakterileri azaltmaya yardımcı olabilir ama dişe yapışmış plağı kaldırmaz. Fırçalama ve diş ipinin yerini tutmaz; hangi gargaranın size uygun olduğunu diş hekiminize danışabilirsiniz.
Diş plağı ağız kokusu yapar mı?
Evet, dişlerde, diş aralarında ve dil yüzeyinde biriken bakteri tabakası ağız kokusuna katkıda bulunabilir. Düzenli temizlikle geçmeyen ağız kokusunda başka nedenlerin de değerlendirilmesi için muayene önerilir.
