Qısa cavab: Vərdişi qıran aparat barmaq əmmə və ya dil itələmə vərdişini tərk etməkdə çətinlik çəkən uşaqlara kömək edən, ağızda sabitlənən və ya çıxarıla bilən kiçik ortodontik cihazdır. Adətən altı yaşdan sonra və uşaq istəklidirsə nəzərdən keçirilir. Əksər uşaqlarda altı aydan bir ilə qədər ağızda qalır. Uyğunluq ortodontik və ya uşaq stomatoloqu müayinəsi ilə müəyyən edilir.
Barmaq əmmə, dil itələmə və bu kimi vərdişlər kiçik uşaqlarda tez-tez rast gəlinir; çox vaxt zamanla öz-özünə azalır. Lakin vərdiş dişlərin çıxma yaşından sonra da davam edərsə, dişlərin və çənənin inkişafına təsir göstərə bilər. Vərdişi qıran aparat bu davranışı tərk etməkdə çətinlik çəkən uşaqlara kömək etmək üçün ağıza yerləşdirilən kiçik ortodontik cihazdır. Bu yazıda cihazın nə olduğunu, vərdişlərin dişlərə təsirini, növlərini, hansı yaşda tətbiq edildiyini və valideynlərin evdə nə edə biləcəyini izah edirik.
Vərdişi qıran aparat nədir?
Vərdişi qıran aparat uşağın barmaq əmmə və ya dili dişlərə doğru itələmə vərdişini tərk etməsinə kömək etmək məqsədilə üst dişlərə sabitlənən və ya çıxarıla bilən kiçik cihazdır. Cihaz cəza vasitəsi deyil; vərdişi hiss etməyi və dəyişməyi asanlaşdıran fiziki xatırladıcı kimi işləyir.
Adətən azı dişlərinə halqa (band) ilə bərkidilən nazik məftildən ibarətdir. Məftil ağzın ön hissəsinə doğru uzanaraq barmağın və ya dilin əvvəlki mövqeyini tutmasını çətinləşdirir. Cihaz vərdişin dişlərdə və çənədə yaratdığı təsiri dayandırmağa yönəlmiş köməkçi üsuldur; tək başına həll yolu deyil, davranış dəstəyi və ailənin diqqəti ilə birlikdə düşünülməlidir. Ağızdaxili cihazlar barədə ümumi məlumat üçün ortodontik aparatlar səhifəmizə baxa bilərsiniz.
Barmaq əmmə və dil itələmə dişlərə necə təsir edir?
Barmaq əmmə və dil itələmə vərdişləri müddətindən və tezliyindən asılı olaraq ön dişlərin mövqeyini və damağın formasını dəyişə bilər. Dişlər və çənə sümükləri hələ inkişaf mərhələsində olduğundan, daim tətbiq olunan yüngül təzyiq belə zamanla dişlərin düzülüşündə əks oluna bilər.
Ən çox rast gəlinən təsirlər bunlardır:
- Üst ön dişlərin önə doğru əyilməsi və irəli çıxmış görünüş.
- Üst və alt ön dişlərin bir-birinə toxunmaması, yəni açıq dişləm yaranması.
- Üst çənənin dar qalması və arxa dişlərdə çarpaz dişləm.
- Bəzi səslərin (s, z, t, d kimi) fərqli tələffüz olunması; nitq problemləri üçün loqopedlə birlikdə qiymətləndirmə lazım ola bilər.
Dil itələmə udqunarkən dilin dişlərə doğru güc tətbiq etməsi və ya istirahət vəziyyətində dişlərin arasında durması deməkdir. Dil itələmə tək başına həmişə açıq dişləmə səbəb olmur; ağızla tənəffüs, böyük badamcıqlar və ya çənə quruluşu kimi amillər də rol oynaya bilər, buna görə səbəbi müayinə ilə müəyyən etmək lazımdır. Süd dişlərində müşahidə olunan təsirlər çox vaxt vərdiş tərk edildikdə geri dönə bilər; daimi dişlərdə isə qalıcı dəyişiklik riski artır.
Hansı aparat növlərindən istifadə olunur?
Vərdişin növünə və uşağın yaşına görə fərqli aparat dizaynlarından istifadə olunur. Onların hamısı ağızda sabitlənən və vərdişi fiziki olaraq çətinləşdirən maneə yaradır.
- Dil qəfəsi (tongue crib): Ön dişlərin arxasında, damağa doğru uzanan məftil qəfəsdir; dilin önə itələnməsinin qarşısını alır, barmaq əmməni də çətinləşdirir.
- Dil daraqı (tongue rake): Qəfəsə bənzəyir, lakin məftilləri uclu formada düzülüb; daha məhdud hallarda istifadə olunur.
- Palatal qəfəs: Barmaq əmməyə qarşı, damağın ön hissəsini örtən dizayndır.
- Çıxarılan lövhələr: Daha kiçik uşaqlarda və ya yüngül vərdişlərdə üstünlük verilə bilən, qısamüddətli tətbiqlər üçün hazırlanır.
Sabit növlər uşağın cihazı çıxarma ehtimalını aradan qaldırdığı üçün daha çox seçilir. Hansı növün uyğun olduğuna ağız quruluşu və vərdişin dərəcəsinə görə ortodont qərar verir.
Hansı yaşda taxılır?
Vərdişi qıran aparat adətən altı yaş və ondan sonra, uşaq vərdişi tərk etməyə istəkli olduqda və daimi ön dişlər çıxmağa başladıqda nəzərdən keçirilir. Daha kiçik uşaqlarda əvvəlcə davranış dəstəyi sınanılır və aparat çox vaxt ilk seçim olmur.
Üç-dörd yaşa qədər barmaq əmmə əksər uşaqlarda normal inkişaf davranışı sayılır və çox vaxt müdaxilə tələb etmir. Dörd-beş yaşdan sonra da davam edirsə, uşaq stomatoloqu və ya ortodont qiymətləndirməsi tövsiyə olunur. Uşağın cihazı qəbul etməsi üçün onunla vəziyyəti yaşına uyğun dildə danışmaq və cihazı cəza kimi deyil, "köməkçi" kimi izah etmək vacibdir. Uşaq motivasiyalı deyilsə, cihaz tək başına uğur gətirməyə bilər. Buna görə ortodontlar cihazı planlaşdırmazdan əvvəl uşaq və valideynlə qısa söhbət aparır; vərdişin nə vaxt, hansı mühitlərdə yarandığını soruşur və gözləntiləri birlikdə müəyyən edir. Bu söhbət aparat taxıldıqdan sonrakı prosesin daha problemsiz keçməsinə kömək edir. Həmçinin uşaq stomatologiyası və erkən ortodontiya yanaşmaları üçün uşaqlarda Invisalign First səhifəmizə də nəzər sala bilərsiniz.
Aparat nə qədər müddət qalır?
Vərdişi qıran aparat əksər uşaqlarda altı aydan bir ilə qədər ağızda qalır; vərdiş tərk edildikdən sonra da adətən daha bir neçə ay saxlanılır. Bu müddət dəqiq deyil və uşağın vərdişi tərk etmə sürətinə görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Cihaz vaxtından əvvəl çıxarılarsa, vərdişin geri qayıtma ehtimalı artır. Cihaz taxıldıqdan sonrakı ilk günlərdə nitq və udqunma bir qədər fərqlənə, yemək yeyərkən müvəqqəti çətinlik ola bilər; dil bu dəyişikliyə adətən bir neçə gündən iki həftəyə qədər uyğunlaşır. Nəzarət müayinələrində həkim cihazın oturuşunu, diş əti sağlamlığını və vərdişin azalıb-azalmadığını qiymətləndirir. Vərdiş tərk edildikdən sonra dişlərdə yaranan təsirlərin öz-özünə düzəlib-düzəlmədiyi izlənilir; düzəlməyənlər üçün lazım olarsa əlavə ortodontik müalicə planlaşdırılır.
Aparat taxıldıqdan sonra nələrə diqqət edilir?
Sabit vərdişi qıran aparat taxıldıqdan sonra uşağın ilk günləri yumşaq və asan çeynənən qidalarla keçirməsi rahatlıq yaradır. Cihazın məftillərinə yapışa bilən saqqız, karamel kimi qidalardan, həmçinin bərk qoz-fındıqdan çəkinmək lazımdır; bu qidalar halqaları boşalda və məftili əyə bilər.
- Cihazın ətrafında qida qalıqlarının yığılmasının qarşısını almaq üçün dişlər gündə iki dəfə diqqətlə fırçalanmalıdır; məftilin altına çatmaq üçün dişarası fırça və ya ağız duşu istifadə oluna bilər.
- Uşaq cihazı dili və ya barmağı ilə itələyib qurcalamamalıdır; bu, halqaları boşalda bilər.
- Halqa boşalarsa, məftil batarsa və ya yara yaranarsa, növbəti qəbulu gözləmədən klinika ilə əlaqə saxlamaq lazımdır.
- Cihazı evdə çıxarmağa çalışmayın; onu yalnız həkim çıxarmalıdır.
İlk iki həftədə uşağın əhval-ruhiyyəsini yüksək saxlamaq, onun özünü günahkar hiss etməsinin qarşısını almaq və irəliləyişini birlikdə qeyd etmək cihaza uyğunlaşmanı asanlaşdırır. Vərdişin azaldığı dövrə keçildikdə əksər uşaqlar cihaza tez öyrəşir, sonra hətta bu vəziyyətdən razı da qala bilər.
Valideynlər evdə nə edə bilər?
Vərdişin tərk edilməsində ailənin münasibəti aparat qədər həlledicidir. Uşağı danlamaq, barmağına acı və ya pis dadlı maddə sürtmək, utandırmaq kimi üsullar çox vaxt əks reaksiya doğurur və narahatlığı artırır; bu da vərdişi gücləndirə bilər.
- Vərdişin nə vaxt yarandığını müşahidə edin; yorğunluq, darıxma və ya televizor izləyərkən baş verdiyini görsəniz, həmin anlarda alternativ fəaliyyətlər təklif edin.
- Mükafat cədvəlləri hazırlayın; uğuru kiçik hədəflərlə və müsbət dillə qeyd edin.
- Ağızla tənəffüs, tez-tez burun tutulması və ya böyük badamcıq kimi vəziyyətdən şübhələndikdə LOR (qulaq-burun-boğaz) müayinəsi istəyin.
- Dil itələmə və ya nitq problemi varsa, loqopedin verəcəyi məşqlər aparat müalicəsini dəstəkləyir; bu istiqaməti həkiminizdən istəyin.
- Süd dişi itirildikdə yer itkisinin qarşısını almaq üçün həkimin tövsiyələrinə əməl edin; ətraflı məlumat üçün yer saxlayıcı yazımıza baxa bilərsiniz.
Vərdişlə bağlı dişləm problemi sonradan həll ediləcəksə, həkimin planına görə sabit breket sistemi və ya uyğun yaş və hallarda Invisalign ilə ortodontik müalicə variantı nəzərdən keçirilə bilər.
Nə vaxt ortodonta müraciət etmək lazımdır?
Uşağınızda dörd-beş yaşdan sonra da davam edən barmaq əmmə və ya dil itələmə, ön dişlər arasında boşluq, irəli çıxmış üst dişlər və ya nitqdə nəzərəçarpan dəyişikliklər hiss edirsinizsə, ortodontik qiymətləndirmə aparmaq faydalı olar. Çankaya rayonunda, Park Oran-dakı klinikamızda ortodontiya üzrə mütəxəssis uşağın ağız quruluşunu araşdırır, aparatın lazım olub-olmadığını müəyyən edir və yazılı plan, həmçinin ödəniş barədə məlumat təqdim edir. Qəbul üçün əlaqə səhifəmizdən istifadə edə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Barmaq əmməyə qarşı aparat hansı yaşda taxılır?
Adətən altı yaş və ondan sonra, uşaq vərdişi tərk etməyə istəkli olduqda nəzərdən keçirilir. Daha kiçik uşaqlarda əvvəlcə davranış dəstəyi sınanılır. Uyğunluq müayinə ilə müəyyən edilir.
Dil itələməyə qarşı aparat ağrı verirmi?
İlk günlərdə yemək yeyərkən və danışarkən yüngül narahatlıq və ya dilin ətrafında həssaslıq ola bilər. Bu əlamətlər çox vaxt qısa müddətdə azalır; yara və ya güclü ağrı olarsa, klinika ilə əlaqə saxlamaq lazımdır.
Aparat taxmadan vərdiş keçərmi?
Üç-dörd yaşa qədər barmaq əmmə əksər uşaqlarda öz-özünə azalır. Daha böyük uşaqlarda vərdiş davam edərsə, davranış dəstəyi, lazım olarsa aparat və nitq terapiyası nəzərdən keçirilir.
Vərdişdən sonra açıq dişləm öz-özünə düzəlirmi?
Vərdiş erkən tərk edildikdə, xüsusilə süd dişləri dövründə, dişləm çox vaxt öz-özünə düzələ bilər. Daimi dişlərdə düzəlməyən hallar üçün ortodontik müalicə lazım ola bilər.
Cihaz nitqə təsir edirmi?
İlk günlərdə bəzi səslər fərqli tələffüz oluna bilər. Əksər uşaqlarda dil bir-iki həftə ərzində uyğunlaşır. Nitq problemi davam edərsə, loqoped və ortodont birlikdə qiymətləndirmə aparır.
