Kısa cevap: Protez diş, kaybedilmiş dişlerin ya da diş dokularının yerini alarak çiğneme, konuşma ve estetiği yeniden sağlayan yapay yapıların genel adıdır. Doğal dişlere yapıştırılan sabit protezler (kuron, köprü), kişinin takıp çıkarabildiği hareketli protezler (tam, bölümlü) ve implantlardan destek alan implant üstü protezler olarak üç gruba ayrılır. Uygun seçenek muayene sonrasında belirlenir.
Eksik ya da ileri derecede hasar görmüş dişlerin yerine konan yapay dişler, günlük dilde genel olarak "protez" diye anılır. Oysa bu kavram, tek bir dişin üzerine yapılan kaplamadan tüm çeneyi tamamlayan takma dişlere kadar oldukça geniş bir tedavi yelpazesini kapsar. Protez diş seçenekleri arasında doğru tercihi yapabilmek için hangi türün ne işe yaradığını, avantaj ve sınırlılıklarını bilmek yol gösterici olur. Bu rehberde sabit, hareketli ve implant üstü protezleri bir arada ele alarak hangi protezin kimler için uygun olabileceğini ve uzun ömürlü olmaları için nasıl bakım yapılması gerektiğini anlatıyoruz.
Protez nedir?
Diş hekimliğinde protez, kaybedilmiş dişlerin ya da diş dokularının yerini alarak çiğneme, konuşma ve estetik işlevleri yeniden kazandırmak amacıyla hazırlanan yapay yapıların genel adıdır. Protezler ağız içinde sabitlenme biçimlerine göre üç ana grupta incelenir:
- Sabit protezler: Doğal dişlere yapıştırılır; kişi tarafından çıkarılamaz.
- Hareketli protezler: Kişi tarafından takılıp çıkarılabilir; diş etinden, kalan dişlerden ya da her ikisinden destek alır.
- İmplant üstü protezler: Çene kemiğine yerleştirilen implantlardan destek alır; sabit ya da hareketli olabilir.
Protez seçimi; eksik diş sayısına ve konumuna, kalan dişlerin ve diş etlerinin durumuna, çene kemiğinin miktarına, kişinin genel sağlığına ve beklentilerine göre yapılır. Eksik dişin uzun süre tamamlanmadan bırakılması, komşu dişlerin boşluğa eğilmesine ve karşı dişin uzamasına yol açarak protez yapımını da zorlaştırabilir.
Sabit protezler: kuron ve köprü nedir?
Sabit protezler, doğal dişlere ya da implantlara kalıcı olarak yapıştırılan, kişinin çıkaramadığı restorasyonlardır; tek bir dişi kaplayan kuron (kaplama) ve eksik dişleri komşu dişlerden destek alarak tamamlayan köprü bu grubun en yaygın örnekleridir.
Kuron (diş kaplama)
Kuron, büyük ölçüde yıkılmış, kırılmış, geniş dolgulu ya da kanal tedavisi sonrası zayıflamış bir dişin tamamını dıştan saran bir kılıftır. Dişin üzeri belirli bir miktar küçültülür, ölçü ya da dijital tarama alınır ve laboratuvarda hazırlanan kuron dişe yapıştırılır. Zirkonyum, tam seramik ya da metal destekli porselen gibi farklı malzemelerden üretilebilir; malzeme seçimi dişin konumuna, çiğneme yüküne ve estetik beklentiye göre yapılır.
Köprü
Köprü, bir ya da birkaç eksik dişin, boşluğun iki yanındaki dişlerden destek alan sabit bir yapıyla tamamlanmasıdır. Destek dişler kaplama için küçültülür ve aradaki eksik diş, bu kaplamalara bağlı yapay bir dişle tamamlanır. Köprü sabit ve konforlu bir çözüm sunar; ancak destek dişlerin küçültülmesini gerektirir. Destek dişler sağlam ve dolgusuzsa bu durum bir dezavantaj olarak değerlendirilebilir. Ön bölgede, uygun vakalarda, komşu dişlerin arka yüzüne yapıştırılan ve daha az diş dokusu kaldırılmasını gerektiren yapıştırma köprüler de bir seçenek olabilir.
Hareketli protezler nelerdir?
Hareketli protezler, kişinin kendisi tarafından takılıp çıkarılabilen ve çok sayıda dişin eksik olduğu ya da tüm dişlerin kaybedildiği durumlarda kullanılan protezlerdir; tam (total) protez ve bölümlü (parsiyel) protez olmak üzere iki ana türü vardır.
- Tam protez: Bir çenede hiç diş kalmadığında kullanılır. Pembe akrilik bir kaide ve üzerine dizilmiş yapay dişlerden oluşur. Üst çenede damağı örterek vakumla tutunur; alt çenede dil ve yanakların hareketi nedeniyle tutuculuk genellikle daha sınırlıdır.
- Bölümlü protez: Ağızda hâlâ doğal dişler bulunduğunda, eksik dişleri tamamlamak için kullanılır. Kalan dişlere metal kancalar ya da daha estetik hassas bağlantı parçalarıyla tutunur. Metal iskeletli ya da esnek kaide malzemeli türleri bulunur.
- Geçici protezler: Çekim sonrası iyileşme döneminde ya da kalıcı tedavi beklenirken kısa süreli kullanılan protezlerdir.
Hareketli protezlere alışmak genellikle birkaç hafta sürer. İlk günlerde konuşmada farklılık, tükürük artışı ve bazı noktalarda vurma görülebilir; bu vurmalar kontrol randevularında protezin ayarlanmasıyla giderilir. Zamanla çene kemiğinin şekli değiştiği için hareketli protezlerin uyumu bozulabilir ve iç yüzeyinin yenilenmesi ya da protezin yeniden yapılması gerekebilir.
İmplant üstü protezler nasıl uygulanır?
İmplant üstü protezler, çene kemiğine yerleştirilen implantlardan destek alan ve doğal dişlere dokunmadan eksik dişleri tamamlayan protezlerdir; tek diş kuronundan tüm çeneyi kapsayan sabit köprülere ya da implantlara tutturulan hareketli protezlere kadar farklı biçimlerde uygulanabilir.
- İmplant üstü kuron: Tek bir diş eksikliğinde, implantın üzerine bağlantı parçası ve kuron yerleştirilir. Komşu dişler küçültülmez.
- İmplant üstü köprü: Birden fazla eksik dişte, birkaç implant arasına sabit bir köprü kurulur.
- Tam çene sabit implant protezi: Tüm dişlerin kaybedildiği çenede, sınırlı sayıda implant üzerine sabit bir protez vidalanır veya yapıştırılır.
- İmplant destekli hareketli protez: Tam protezin altına yerleştirilen tutucu başlıklar ya da bir bar sistemi sayesinde protez implantlara tutunur. Kişi protezi temizlik için çıkarabilir; ancak klasik tam proteze göre tutuculuk ve çiğneme konforu genellikle belirgin şekilde artar. Özellikle alt çenede tutuculuk sorunu yaşayanlar için önemli bir seçenektir.
İmplant üstü protezler için yeterli kemik miktarı ve uygun genel sağlık durumu gerekir. Kemik yetersizse ek cerrahi işlemler gündeme gelebilir. Diş eksikliği nedeniyle komşu dişler boşluğa doğru eğilmişse, protez öncesinde dişlerin ortodontik olarak yeniden konumlandırılması daha uygun bir protez alanı oluşturabilir; bu konuyu eksik diş ve şeffaf plak tedavisi yazımızda inceledik.
Hangi protez kime uygundur?
Hangi protezin uygun olduğu; eksik dişlerin sayısına ve yerine, kalan dişlerin sağlığına, çene kemiğinin miktarına, genel sağlık durumuna, kişinin beklentilerine ve bütçesine göre değişir; tek bir doğru seçenek yoktur ve karar muayene sonrasında birlikte verilir.
- Tek diş eksikliği, komşu dişler sağlam: İmplant üstü kuron çoğu zaman öne çıkar; implant uygun değilse köprü veya yapıştırma köprü değerlendirilebilir.
- Tek diş eksikliği, komşu dişler zaten kaplamaya ihtiyaç duyuyor: Sabit köprü mantıklı bir seçenek olabilir.
- Birkaç eksik diş, farklı bölgelerde: Bölümlü hareketli protez, implant üstü köprüler ya da bunların kombinasyonu düşünülebilir.
- Tüm dişler eksik: Tam protez, implant destekli hareketli protez ya da tam çene sabit implant protezi seçenekleri değerlendirilir.
- Cerrahi işlem istemeyen ya da sağlık durumu uygun olmayan kişiler: Sabit köprü veya hareketli protezler tercih edilebilir.
Protez diş fiyatları da bu seçimden doğrudan etkilenir: Protezin türü, kullanılan malzeme, gereken implant veya destek diş sayısı ve protez öncesi yapılması gereken tedaviler maliyeti belirler. Kliniğimizde tedavi seçenekleri ve ücret bilgisi, muayene ve planlamanın ardından yazılı olarak bildirilir.
Protezlerin bakımı nasıl yapılmalı?
Protezlerin bakımı, türüne göre değişmekle birlikte her durumda günlük temizlik ve düzenli diş hekimi kontrolleri gerektirir; sabit protezlerde özellikle köprü altları ve diş eti kenarları, hareketli protezlerde ise protezin kendisi ve ağız dokuları özenle temizlenmelidir.
Sabit ve implant üstü protezlerde
- Günde iki kez florürlü macunla fırçalayın.
- Köprü gövdesinin altını özel diş ipleri, ip geçiriciler ya da arayüz fırçalarıyla her gün temizleyin.
- Kaplamalı dişlerin kenarlarında çürük oluşabileceğini unutmayın; kontrolleri aksatmayın.
Hareketli protezlerde
- Protezi her yemekten sonra çıkarıp durulayın, günde en az bir kez yumuşak bir fırça ve protez temizleyiciyle temizleyin.
- Hekiminiz aksini önermedikçe geceleri protezi çıkararak dokuların dinlenmesini sağlayın ve protezi kuru kalmayacak şekilde saklayın.
- Sıcak su ve çamaşır suyu gibi aşındırıcı maddeler kullanmayın.
- Protezi temizlerken düşmesine karşı lavaboya su doldurun ya da altına havlu serin.
- Diş etlerinizi, dilinizi ve damağınızı da yumuşak bir fırçayla temizleyin.
- Vurma, oynama ya da kırık fark ettiğinizde protezi kendiniz düzeltmeye çalışmayın.
Protez seçenekleri için ne zaman hekime başvurmalı?
Eksik dişleriniz çiğnemenizi, konuşmanızı ya da gülüşünüzü etkiliyorsa veya mevcut protezinizde oynama, vurma ve kırık gibi sorunlar yaşıyorsanız, bir değerlendirme ile size uygun seçenekleri öğrenmeniz yerinde olur. Çankaya Oran'daki polikliniğimizde ağız içi muayene ve gerekli görüntülemeler sonrasında sabit, hareketli ve implant üstü protez seçeneklerinin sizin için artıları ve sınırlılıkları açıkça anlatılır.
Sık sorulan sorular
Hareketli protezle yemek yemek zor mu?
İlk haftalarda hareketli protezle çiğnemeye alışmak zaman alabilir. Yumuşak ve küçük lokmalarla başlayıp her iki tarafla çiğnemek alışmayı kolaylaştırır. Tutuculuk sorunu yaşanıyorsa protezin ayarlanması ya da implant destekli seçenekler değerlendirilebilir.
Protez ne kadar süre kullanılabilir?
Protezin ömrü türüne, malzemesine, ağız hijyenine ve düzenli kontrollere göre değişir. Hareketli protezlerde zamanla çene kemiğindeki değişiklikler nedeniyle uyum bozulabilir ve iç yüzeyin yenilenmesi gerekebilir. Sabit protezlerde ise destek dişlerin sağlığı belirleyicidir.
Köprü mü implant mı tercih edilmeli?
Komşu dişler sağlamsa implant, bu dişlere dokunmadan boşluğu kapatma avantajı sunar. Komşu dişler zaten kaplamaya ihtiyaç duyuyorsa ya da implant için uygun koşullar yoksa köprü iyi bir seçenek olabilir. Karar kemik durumu ve kişisel tercihlere göre birlikte verilir.
Hareketli protez geceleri çıkarılmalı mı?
Hekim aksini önermedikçe, diş etlerinin ve damağın dinlenmesi için hareketli protezin geceleri çıkarılması önerilir. Çıkarılan protez temizlenmeli ve kuru kalmayacak şekilde saklanmalıdır.
