Kısa cevap: Hareketli protez, eksik dişlerin yerini alan ve hasta tarafından takılıp çıkarılabilen yapay diş dizisidir. Tüm dişlerin eksik olduğu durumlarda total (tam) protez, bazı dişlerin bulunduğu durumlarda bölümlü protez kullanılır. Alışma süreci genellikle birkaç hafta sürer; bu dönemde vuruk, tükürük artışı ve konuşmada değişiklik görülebilir. Protezler her gün temizlenmeli, geceleri çıkarılmalı ve düzenli kontrol ettirilmelidir.
Eksik dişlerin tamamlanmasında implant ve sabit köprülerin yanı sıra hareketli protez, yani halk arasındaki adıyla takma diş, hâlâ yaygın ve değerli bir seçenektir. Özellikle tüm dişlerin kaybedildiği, kemik desteğinin sınırlı olduğu ya da genel sağlık durumu nedeniyle cerrahi işlemlerin tercih edilmediği durumlarda hareketli protezler çiğneme, konuşma ve yüz estetiğinin yeniden kazanılmasına yardımcı olur. Ancak yeni bir protezle rahat edebilmek için alışma süreci, doğru kullanım ve düzenli bakım önemlidir. Bu yazıda hareketli protez çeşitlerini, total protezi, uyum sürecinde karşılaşılabilecek şikâyetleri, takma diş temizliğini ve protezin ne zaman yenilenmesi gerektiğini anlatıyoruz.
Hareketli protez çeşitleri nelerdir?
Hareketli protezler, ağızda kalan diş sayısına ve protezin nasıl tutunduğuna göre farklı gruplara ayrılır. Başlıca türler şunlardır:
- Total (tam) protez: Bir çenede hiç diş kalmadığında kullanılan, tüm dişleri ve diş etini taklit eden protezdir.
- Bölümlü (parsiyel) protez: Ağızda bazı dişlerin bulunduğu durumlarda eksik dişlerin yerini alır. Genellikle metal bir iskelet üzerine yapılır ve kalan dişlere kancalarla tutunur.
- Hassas tutuculu protez: Kancalar yerine, kalan dişlere yapılan kaplamaların içine gizlenen bağlantı parçalarıyla tutunur; estetik açıdan avantajlıdır.
- Esnek protez: Daha esnek bir malzemeden yapılan ve diş eti renginde tutuculara sahip bölümlü protezlerdir. Bazı vakalarda geçici veya estetik amaçlı tercih edilebilir.
- İmplant destekli hareketli protez (overdenture): İki veya daha fazla implantın üzerine bağlantı parçalarıyla oturan, daha sabit duran hareketli protezlerdir.
- Geçici (immediat) protez: Dişler çekildikten hemen sonra takılan ve iyileşme döneminde kullanılan protezlerdir.
Total protez nedir?
Total protez, bir çenedeki tüm dişlerin kaybedildiği durumlarda dişleri, diş etini ve kaybedilen kemik hacmini taklit eden, akrilik bir kaide üzerine dizilmiş yapay dişlerden oluşan protezdir. Üst total protez damağı kaplar ve büyük ölçüde damakla protez arasında oluşan vakum ve tükürük filmi sayesinde tutunur. Alt total protez ise dilin hareketleri ve alt çenedeki kemik desteğinin daha az olması nedeniyle genellikle daha az sabit durur; bu nedenle alt çenede implant destekli seçenekler sıkça gündeme gelir.
Total protez yapımı birkaç seans sürer. Ölçüler alınır, çenelerin birbirine göre konumu kaydedilir, dişlerin rengi ve şekli kişinin yüzüne uygun olarak seçilir ve mumdan hazırlanan bir prova ile estetik ve konuşma kontrol edilir. Son aşamada protez teslim edilir ve gerekli düzenlemeler yapılır. Bu aşamaların özenle yapılması, protezin uyumu ve konforu için belirleyicidir.
Uyum sürecinde hangi şikâyetler görülebilir?
Yeni bir hareketli protezle ilk haftalarda bazı şikâyetlerin olması olağandır ve çoğu zaman ağız dokuları ile kaslar proteze alıştıkça azalır. Alışma süreci kişiden kişiye değişmekle birlikte genellikle birkaç hafta, bazen birkaç ay sürebilir. Sık görülen şikâyetler şunlardır:
- Vuruklar (yara ve tahriş): Protezin baskı yaptığı noktalarda ağrılı yaralar oluşabilir. Bu bölgeler kontrol seanslarında protezden küçük düzeltmeler yapılarak rahatlatılır. Proteze evde kendiniz müdahale etmemelisiniz.
- Tükürük artışı: Ağız, protezi yabancı bir cisim olarak algıladığı için ilk günlerde tükürük salgısı artabilir; bu durum genellikle kısa sürede düzelir.
- Konuşmada değişiklik: "s" ve "ş" gibi bazı seslerin çıkarılmasında zorlanma olabilir. Yüksek sesle kitap okumak alışmayı hızlandırabilir.
- Bulantı hissi: Özellikle üst protezin damağı kapladığı bölgede ilk günlerde bulantı refleksi uyarılabilir.
- Çiğneme güçlüğü: Başlangıçta küçük lokmalarla, yumuşak gıdalarla ve yiyecekleri ağzın iki tarafına dağıtarak çiğnemek önerilir. Ön dişlerle ısırmak protezin yerinden oynamasına neden olabilir.
- Tat almada değişiklik: Damağın kapanması nedeniyle tat ve sıcaklık algısında geçici değişiklik hissedilebilir.
- Protezin oynaması: Özellikle alt total protezlerde, kaslar protezi kontrol etmeyi öğrenene kadar oynama görülebilir.
Şikâyetler birkaç hafta içinde azalmıyorsa, ağrı artıyorsa veya iyileşmeyen bir yara varsa vakit kaybetmeden kontrole gidilmelidir. İki haftadan uzun süre iyileşmeyen ağız içi yaraların mutlaka hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir. Protez yapıştırıcıları bazı kişilerde ek tutuculuk sağlayabilir; ancak uyumu bozulmuş bir protezin düzeltilmesinin yerine kullanılmamalıdır.
Takma diş temizliği nasıl yapılır?
Takma dişler de doğal dişler gibi plak ve renklenme biriktirir; düzenli temizlik hem ağız kokusunu hem de protezin altındaki dokularda mantar enfeksiyonu ve iltihap riskini azaltır. Doğru takma diş temizliği için şu adımlar önerilir:
- Her yemekten sonra durulama: Protezi çıkarıp akan su altında yıkayarak yiyecek artıklarını uzaklaştırın.
- Günde en az bir kez fırçalama: Protez için üretilmiş fırça veya yumuşak bir fırçayla protezin tüm yüzeylerini, özellikle dokuya temas eden iç yüzeyini fırçalayın.
- Uygun temizleyici kullanma: Diş macunları aşındırıcı olabileceğinden, protez için üretilmiş temizleyiciler, sıvı sabun veya hekimin önerdiği ürünler tercih edilmelidir.
- Lavabo üzerinde dikkat: Protezin düşüp kırılmaması için lavaboya bir havlu serin veya içine biraz su doldurun.
- Sıcak su kullanmama: Kaynar ve çok sıcak su protezin şeklini bozabilir.
- Ağız dokularını temizleme: Protez çıkarıldığında diş etlerini, damağı ve dili yumuşak bir fırçayla nazikçe temizleyin. Bölümlü protezlerde kalan doğal dişler ayrıca fırçalanmalıdır.
- Gece saklama: Hekiminiz aksini önermedikçe protezi geceleri çıkarın ve temiz bir kapta, su veya protez temizleme solüsyonu içinde saklayın. Bu, ağız dokularının dinlenmesini sağlar.
Çamaşır suyu gibi güçlü kimyasallar protezin rengini ve metal parçalarını bozabileceği için kullanılmamalıdır. Protez bakımına dair diğer merak edilen konular için sıkça sorulan sorular sayfamıza göz atabilirsiniz.
Hareketli protez ne zaman yenilenmeli?
Hareketli protezler kalıcı değildir; çene kemiği zaman içinde şekil değiştirdiği ve protez malzemesi aşındığı için belirli aralıklarla kontrol edilmeleri ve gerektiğinde yenilenmeleri gerekir. Dişler kaybedildikten sonra çene kemiğinde yavaş ama sürekli bir erime olur. Bu nedenle başlangıçta iyi uyum sağlayan bir protez, yıllar içinde gevşeyebilir.
Protezin yenilenmesi veya düzenlenmesi gerektiğini gösteren işaretler şunlardır:
- Protezin eskisine göre daha fazla oynaması veya sık sık düşmesi
- Tekrarlayan yaralar, ağrı veya ağız köşelerinde çatlaklar
- Yapay dişlerde belirgin aşınma, kırık veya çatlak
- Yüzün alt bölümünün kısalmış, dudakların içe çökmüş görünmesi
- Çiğneme veya konuşmada belirgin güçlük
- Temizliğe rağmen geçmeyen renklenme ve koku
Protez her zaman tamamen yenilenmek zorunda değildir; bazı durumlarda iç yüzeyin yeniden astarlanması (besleme) uyumu iyileştirebilir. Genel olarak protezin yılda en az bir kez kontrol ettirilmesi önerilir. Hiç dişi olmayan kişilerin de ağız dokularının sağlığı açısından düzenli diş hekimi kontrolüne gitmesi önemlidir.
Takma dişlerinizle ilgili Ankara'da ne zaman kontrole gitmelisiniz?
Protezinizde oynama, sürekli ağrı veya yara, kırık ya da çiğnemede zorlanma yaşıyorsanız ya da protezinizi uzun süredir kontrol ettirmediyseniz bir değerlendirme zamanı gelmiş olabilir. Çankaya Oran'daki kliniğimizde mevcut protezinizin uyumu ve ağız dokularınızın durumu incelenir; gerekirse düzeltme, besleme, yeni protez ya da implant destekli seçenekler sizinle birlikte değerlendirilir.
Sık sorulan sorular
Takma dişe alışmak ne kadar sürer?
Çoğu kişi yeni bir hareketli proteze birkaç hafta içinde alışır, ancak bu süre kişiden kişiye değişebilir. İlk protezini kullananlarda ve alt total protezlerde alışma süreci daha uzun olabilir. Bu dönemde kontrol randevularına gitmek ve vurukları düzelttirmek önemlidir.
Takma diş geceleri çıkarılmalı mı?
Hekiminiz aksini önermedikçe takma dişlerin geceleri çıkarılması önerilir. Bu, protezin altındaki dokuların dinlenmesini ve mantar enfeksiyonu riskinin azalmasını sağlar. Protez gece boyunca temiz bir kapta, su veya temizleme solüsyonu içinde saklanmalıdır.
Takma dişler diş macunuyla fırçalanabilir mi?
Normal diş macunları aşındırıcı parçacıklar içerebildiği için protez yüzeyini zamanla çizebilir ve renklenmeyi artırabilir. Bunun yerine protez için üretilmiş temizleyiciler, sıvı sabun veya hekimin önerdiği ürünler tercih edilmelidir. Fırçalama yumuşak bir protez fırçasıyla yapılmalıdır.
Protez yapıştırıcısı kullanmak zararlı mı?
Uyumu iyi olan bir protezde, önerilen miktarda kullanılan yapıştırıcılar bazı kişilere ek güven sağlayabilir. Ancak gevşemiş bir protezi yapıştırıcıyla tutmaya çalışmak doku tahrişine yol açabilir. Protez oynuyorsa öncelikle hekim tarafından kontrol edilmelidir.
