Kısa cevap: Diş şeması, ağızdaki dişleri iki haneli numaralarla gösteren bir haritadır. FDI sisteminde ilk rakam bölgeyi (1 üst sağ, 2 üst sol, 3 alt sol, 4 alt sağ), ikinci rakam dişin ön ortadan arkaya sırasını gösterir. Kalıcı dişler 11-48, süt dişleri 51-85 arasında numaralanır. Örneğin 36, alt sol birinci büyük azı yani 6 yaş dişidir.
Diş hekiminin muayene notunda "36'da çürük" ya da "18 gömülü" gibi ifadeler görmek ilk anda kafa karıştırabilir. Bu rakamlar, ağızdaki her dişe verilen standart bir adrestir. Diş şeması, dişlerin çenedeki yerini ve türünü tek bakışta gösteren bir haritadır; diş numaraları ise bu haritanın dilidir. Aşağıda ağızda kaç diş bulunduğunu, diş isimlerini ve Türkiye'de de yaygın kullanılan iki haneli numaralama sisteminin nasıl okunduğunu sade bir dille anlatıyoruz.
Ağızda kaç diş vardır?
Yetişkin bir bireyin ağzında, yirmilik dişler dahil edildiğinde toplam 32 kalıcı diş bulunur. Bu dişlerin 16'sı üst çenede, 16'sı alt çenededir. Ancak yirmilik dişlerin bir kısmı hiç oluşmayabilir, gömülü kalabilir ya da çekilmiş olabilir; bu nedenle ağzında 28 ile 32 arasında diş bulunan yetişkinler oldukça sık görülür ve bu durum tek başına bir sorun anlamına gelmez.
Çocuklarda tablo farklıdır. Süt dişi dönemi tamamlandığında ağızda toplam 20 süt dişi bulunur: her çenede 10 adet. Yaklaşık 6 yaş civarında ilk kalıcı azı dişleri süt dişlerinin arkasından çıkar ve karma dişlenme dönemi başlar. Bu dönemde ağızda hem süt hem kalıcı dişler aynı anda yer alır; diş şemasının en çok işe yaradığı dönemlerden biri de budur.
Diş isimleri: kesici, köpek, küçük azı, büyük azı
Ağızdaki dişler görevlerine ve biçimlerine göre dört ana gruba ayrılır. Diş isimleri bu gruplardan gelir ve her çene yarımında, ön ortadan arkaya doğru aynı sırayla dizilir.
- Kesici dişler (insizörler): Her çene yarımında iki tane bulunur: orta kesici ve yan kesici. Yiyeceği ısırıp kesmeye yarar, gülümsemede en çok görünen dişlerdir.
- Köpek dişi (kanin): Her çene yarımında bir tanedir. Uzun ve güçlü kökü sayesinde yiyeceği yırtmaya yardım eder, çene hareketlerinde rehber rolü üstlenir. Köpek dişinin konumuyla ilgili sorunlar için dışarıda veya yüksekte kalan köpek dişi yazımıza göz atabilirsiniz.
- Küçük azı dişleri (premolarlar): Her çene yarımında iki tanedir. Kesici dişlerle büyük azılar arasında köprü görevi görür, yiyeceği ezmeye başlar. Süt dişlerinde premolar bulunmaz.
- Büyük azı dişleri (molarlar): Her çene yarımında üç tanedir: 6 yaş dişi, 12 yaş dişi ve yirmilik diş. Geniş çiğneme yüzeyleriyle öğütme işinin büyük kısmını üstlenir.
Bu dört grubu çene yarımı başına toplarsak 2 kesici + 1 köpek + 2 küçük azı + 3 büyük azı = 8 diş eder. Dört çene yarımıyla çarpıldığında kalıcı dişlenmedeki 32 sayısına ulaşılır. Terimlerin daha ayrıntılı açıklamaları için diş hekimliği sözlüğümüzü kullanabilirsiniz.
Diş numaralama sistemi nasıl okunur?
Türkiye'de ve dünyanın birçok ülkesinde kullanılan diş numaraları, FDI (Uluslararası Diş Hekimliği Federasyonu) tarafından önerilen iki haneli sisteme dayanır. Bu sistemde her diş iki rakamla ifade edilir ve okunuşu "otuz altı" değil, "üç-altı" şeklindedir.
- İlk rakam çeyreği (bölgeyi) gösterir. Ağız dört bölgeye ayrılır ve numaralama hastanın kendi sağ-solu esas alınarak yapılır: 1 üst sağ, 2 üst sol, 3 alt sol, 4 alt sağ.
- İkinci rakam dişin sırasını gösterir. Ön ortadaki orta kesiciden başlanarak arkaya doğru sayılır: 1 orta kesici, 2 yan kesici, 3 köpek dişi, 4 birinci küçük azı, 5 ikinci küçük azı, 6 birinci büyük azı, 7 ikinci büyük azı, 8 yirmilik diş.
Bu iki kuralı bildiğinizde herhangi bir numarayı kolayca çözebilirsiniz. Örneğin 36, alt sol çenedeki birinci büyük azı dişidir; yani 6 yaş dişi. 11 üst sağ orta kesici, 43 alt sağ köpek dişi, 28 ise üst sol yirmilik diştir. Hekim size baktığında sağ ve sol tarafınız onun karşısında ters kalacağı için şemalar genellikle "aynadaki görüntü" gibi çizilir; bu nedenle şemada sağ taraf solda görünür.
Farklı ülkelerde başka sistemler de kullanılır. Amerika Birleşik Devletleri'nde yaygın olan evrensel sistemde dişler 1'den 32'ye kadar tek sayıyla numaralanır; bazı ortodonti kaynaklarında ise çeyrekleri köşeli işaretlerle gösteren Palmer yöntemi görülebilir. Yurt dışından gelen bir raporda farklı bir numaralama varsa hekiminiz bunu FDI karşılığına kolayca çevirebilir.
Üst ve alt çenede diş numaraları tablosu
Aşağıdaki döküm, diş şeması üzerinde her dişin hangi numaraya karşılık geldiğini çeyrek çeyrek gösterir. Her çeyrekte sıralama ön ortadan arkaya doğrudur.
Üst çene
- Üst sağ (1. çeyrek): 11 orta kesici, 12 yan kesici, 13 köpek dişi, 14 birinci küçük azı, 15 ikinci küçük azı, 16 birinci büyük azı, 17 ikinci büyük azı, 18 yirmilik diş.
- Üst sol (2. çeyrek): 21 orta kesici, 22 yan kesici, 23 köpek dişi, 24 birinci küçük azı, 25 ikinci küçük azı, 26 birinci büyük azı, 27 ikinci büyük azı, 28 yirmilik diş.
Alt çene
- Alt sol (3. çeyrek): 31 orta kesici, 32 yan kesici, 33 köpek dişi, 34 birinci küçük azı, 35 ikinci küçük azı, 36 birinci büyük azı, 37 ikinci büyük azı, 38 yirmilik diş.
- Alt sağ (4. çeyrek): 41 orta kesici, 42 yan kesici, 43 köpek dişi, 44 birinci küçük azı, 45 ikinci küçük azı, 46 birinci büyük azı, 47 ikinci büyük azı, 48 yirmilik diş.
Dikkat ederseniz sonu 8 ile biten dört numara (18, 28, 38, 48) yirmilik dişlere aittir. Bu dişlerin çıkış zamanı ve olası sorunları için 20'lik dişler ne zaman çıkar yazımız, çekim kararının hangi durumlarda gündeme geldiği için de 20'lik diş çekimi yazımız yol gösterici olabilir. Sonu 6 ile biten numaralar (16, 26, 36, 46) ise 6 yaş dişleridir.
Süt dişlerinin numaralandırılması
Süt dişlerinde de aynı mantık geçerlidir, yalnızca çeyrek rakamları değişir. Kalıcı dişlerde 1–4 olan çeyrekler, süt dişlerinde 5–8 olarak kullanılır: 5 üst sağ, 6 üst sol, 7 alt sol, 8 alt sağ. Her çeyrekte beş süt dişi bulunduğundan ikinci rakam 1 ile 5 arasındadır: 1 süt orta kesici, 2 süt yan kesici, 3 süt köpek dişi, 4 birinci süt azı, 5 ikinci süt azı.
- Üst sağ (5. çeyrek): 51, 52, 53, 54, 55
- Üst sol (6. çeyrek): 61, 62, 63, 64, 65
- Alt sol (7. çeyrek): 71, 72, 73, 74, 75
- Alt sağ (8. çeyrek): 81, 82, 83, 84, 85
Örneğin 75, alt sol ikinci süt azı dişidir. Bu dişin hemen arkasından 6 yaş civarında 36 numaralı kalıcı azı çıkar; aileler bu yeni dişi çoğu zaman süt dişi sanarak gözden kaçırabilir. Süt azı dişlerinin yerini daha sonra kalıcı küçük azılar (14, 15, 24, 25 gibi) alır. Süt dişlerinin çene gelişimindeki rolü için süt dişleri neden önemlidir yazımızı, azı dişlerinin çıkış takvimi için azı dişleri ne zaman çıkar yazımızı okuyabilirsiniz.
Hekim neden diş numarası kullanır?
Hekimler diş numarası kullanır, çünkü bu sistem her dişi karışıklığa yer bırakmadan tek bir kodla tanımlar. "Sağ alttaki arka diş" gibi bir tarif birkaç dişi kapsayabilirken "46" yalnızca tek bir dişi gösterir. Bu kesinlik özellikle şu durumlarda önem kazanır:
- Kayıt ve takip: Muayene notları, tedavi planları ve kontrol kayıtları yıllar sonra bile aynı dişe kolayca bağlanabilir.
- Görüntüleme: Panoramik röntgen ya da dental BT raporlarında bulgular diş numarasıyla yazılır; böylece görüntüdeki bilgi ağızdaki doğru dişle eşleşir.
- Hekimler arası iletişim: Ortodonti, cerrahi, dişeti ya da protez gibi farklı alanlardaki hekimler aynı dili konuşur; sevk ve konsültasyonlarda yanlış anlaşılma riski azalır.
- Ortodontik planlama: Diş teli ya da şeffaf plak tedavisinde hangi dişin ne kadar hareket edeceği, hangi dişte ataşman kullanılacağı gibi ayrıntılar numaralarla planlanır.
Kendi tedavi planınızı okurken bir numaranın hangi dişe karşılık geldiğinden emin olamazsanız hekiminize sormaktan çekinmeyin. Bir dişin durumu, numarası ne olursa olsun, ancak muayene ve gerekirse görüntüleme ile değerlendirilir; şema yalnızca o dişin adresini verir.
Diş şemasını kendi kayıtlarınızda kullanmak
Diş şemasını tanımak, kendi ağız sağlığınızı takip etmeyi de kolaylaştırır. Hangi dişinize dolgu yapıldığını, hangisinin kanal tedavisi gördüğünü ya da hangi bölgede hassasiyet hissettiğinizi numarasıyla not ederseniz, bir sonraki muayenede hekiminize daha net bilgi verebilirsiniz. Çocuğunuzun süt dişlerinden hangilerinin düştüğünü ve hangi kalıcı dişlerin çıktığını şema üzerinde işaretlemek de diş değişim sürecini izlemenin pratik bir yoludur.
Ağzınızdaki dişlerin durumu hakkında bir sorunuz varsa ya da bir rapordaki numaraları birlikte gözden geçirmek isterseniz, Çankaya Oran'daki Park Oran Ofis'te bulunan kliniğimizde muayene sırasında şemanızı sizinle adım adım inceleyebiliriz. Gerekli görülürse tedavi seçenekleri muayeneden sonra hekim tarafından planlanır.
Sık sorulan sorular
36 numaralı diş hangisi?
36, alt çenenin sol tarafındaki birinci büyük azı dişidir. Halk arasında 6 yaş dişi olarak bilinir. İlk rakam 3 alt sol bölgeyi, ikinci rakam 6 ise ön ortadan sayıldığında altıncı dişi gösterir.
Yirmilik dişlerin numarası nedir?
Yirmilik dişler FDI sisteminde 18, 28, 38 ve 48 numaralarıyla gösterilir. Sırasıyla üst sağ, üst sol, alt sol ve alt sağ yirmilik dişe karşılık gelir. Bu dişler herkeste oluşmayabilir ya da gömülü kalabilir.
Diş şemasında sağ ve sol neden ters görünür?
Numaralama hastanın kendi sağ ve solu esas alınarak yapılır. Şemalar ise genellikle hekimin hastaya karşıdan baktığı açıyla çizildiği için hastanın sağ tarafı şemanın solunda yer alır. Bu nedenle şemayı okurken numaraları esas almak daha güvenlidir.
Süt dişleri kaç tanedir ve nasıl numaralanır?
Süt dişlenmesinde toplam 20 diş bulunur, her çenede 10 tane. FDI sisteminde süt dişleri için 5-8 arası çeyrek rakamları kullanılır ve numaralar 51-55, 61-65, 71-75, 81-85 şeklindedir.
Ağzımda 32'den az diş olması sorun mudur?
Her zaman değil. Yirmilik dişlerin oluşmaması, gömülü kalması ya da çekilmiş olması nedeniyle birçok yetişkinde 28 ile 32 arasında diş bulunur. Eksik dişlerin ağız sağlığına etkisi muayenede değerlendirilir.
