საშიშია თუ არა ფტორიანი კბილის პასტა, გელი და ლაქი? მეცნიერული მიმოხილვა

მოკლე პასუხი: ფტორი რეკომენდებული რაოდენობით გამოყენებისას საზიანო არ არის; ის კბილის მინანქარს აძლიერებს და კარიესის რისკს ამცირებს. მოზრდილებისთვის 1000-1500 ppm ფტორიდის შემცველი პასტიდან ბარდის მარცვლისოდენა, სამ წლამდე ბავშვებისთვის კი ბრინჯის მარცვლისოდენა რაოდენობაა რეკომენდებული. ფლუოროზი მხოლოდ მაშინ ვითარდება, როცა კბილების განვითარების დროს დიდხანს ჭარბი ფტორი მიიღება. ფტორის ლაქი და გელი კი ექიმის რჩევით, ადამიანის კარიესის რისკის მიხედვით გამოიყენება.

სოციალურ მედიასა და საუბრებში ხშირად გვხვდება შეკითხვა: „საზიანოა თუ არა ფტორი?“ ზოგი წყარო ფტორს კბილების დამცავ ძირითად კომპონენტად მიიჩნევს, ზოგი კი მას საშიშ ნივთიერებად წარმოაჩენს. ეს არეულობა განსაკუთრებით იმ მშობლებს ტოვებს გაორებულს, რომლებიც შვილისთვის კბილის პასტას ირჩევენ. ამ სტატიაში განვიხილავთ, როგორ მოქმედებს ფტორი კბილზე, როგორია მისი უსაფრთხო გამოყენება, რას ნიშნავს ფლუოროზი და რა ადგილი უკავია უფტორო პასტებს — ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის, ამერიკის სტომატოლოგთა ასოციაციის (ADA), ბრიტანეთის ეროვნული ჯანდაცვის სამსახურისა (NHS) და თურქეთის სტომატოლოგთა ასოციაციის მსგავსი ორგანიზაციების შეხედულებების მიხედვით.

რა არის ფტორი და როგორ მოქმედებს კბილზე?

ფტორი (ფტორიდი) არის მინერალი, რომელიც ბუნებაში წყალში, ნიადაგსა და ზოგიერთ საკვებში გვხვდება და სათანადო რაოდენობით გამოყენებისას კბილის მინანქარს აძლიერებს და კარიესისადმი წინააღმდეგობას ზრდის. სტომატოლოგიაში ფტორის ეფექტი უმეტესად კბილის ზედაპირზე, ანუ ადგილობრივად ვლინდება.

როცა პირის ღრუში არსებული ბაქტერიები შაქრიან საკვებს შლიან, მჟავას გამოიმუშავებენ. ეს მჟავა მინანქარში არსებულ მინერალებს ხსნის და კარიესის პროცესს იწყებს. ნერწყვი კი დროთა განმავლობაში ამ მინერალების დაბრუნებას ცდილობს. ამ ბალანსში ფტორი სამ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს:

• ხელს უწყობს რემინერალიზაციას: ეხმარება მინანქრის ზედაპირზე არსებული მიკროსკოპული დანაკარგების აღდგენას.
• მინანქარს უფრო გამძლეს ხდის: მინანქრის კრისტალების სტრუქტურაში ერთვება და ზედაპირს ქმნის, რომელიც მჟავაში უფრო ძნელად იხსნება.
• ანელებს ბაქტერიების აქტივობას: ბაქტერიების მიერ მჟავას გამომუშავებას ამცირებს.

ფტორიანი კბილის პასტების გავრცელება ბოლო ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ბევრ ქვეყანაში კარიესის მაჩვენებლების შემცირების ერთ-ერთ ძირითად მიზეზად მიიჩნევა.

რომელია უსაფრთხო რაოდენობები?

ფტორიანი პროდუქტები რეკომენდებული რაოდენობით და სწორად გამოყენებისას უსაფრთხოა; პრობლემები, როგორც წესი, ჭარბ და ხანგრძლივ ჩაყლაპვასთანაა დაკავშირებული. აქ მთავარი საკითხი უფრო „რამდენი და როგორ“ არის, ვიდრე „არის თუ არა ფტორი“.

კბილის პასტა

მოზრდილებისა და ექვს წელზე უფროსი ბავშვებისთვის ჩვეულებრივ 1000-1500 ppm ფტორიდის შემცველი კბილის პასტები რეკომენდებულია. ჯაგრისზე ბარდის მარცვლისოდენა პასტის დადება საკმარისია. გახეხვის შემდეგ პასტის გადმოფურთხება და პირის დიდი რაოდენობით წყლით არგამოვლება ფტორს კბილის ზედაპირზე უფრო დიდხანს აძლევს მოქმედების საშუალებას.

ფტორის გელები და სავლებები

მაღალი კონცენტრაციის ფტორის გელები და სპეციალური სავლებები კარიესის მაღალი რისკის მქონე ადამიანებში, ორთოდონტიულ მკურნალობაზე მყოფებში ან პირის სიმშრალის მქონეებში ექიმის რჩევით გამოიყენება. ეს პროდუქტები ყოველდღიურ კბილის პასტას არ ცვლის და შემთხვევით არ უნდა გამოიყენებოდეს. რომელი პროდუქტი და რა სიხშირით გამოიყენება, თქვენი ექიმი განსაზღვრავს.

ფტორის ლაქი

ფტორის ლაქი არის სტომატოლოგის მიერ კბილებზე ჯაგრისით წასმული, მოკლე დროში მყარდებადი წებოვანი დამცავი ფენა. თუმცა მასში ფტორის შემცველობა მაღალია, ყოველ ჩატარებაზე ძალიან მცირე რაოდენობა გამოიყენება და, რადგან კბილზე ეკვრის, ჩაყლაპული რაოდენობა საკმაოდ მცირეა. ამიტომ ის იმ დამცავ მეთოდებს შორისაა, რომლებიც მცირე ასაკის ბავშვებზეც უსაფრთხოდ შეიძლება გამოვიყენოთ. ჩატარების სიხშირე ჩვეულებრივ წელიწადში ორიდან ოთხჯერამდეა და ბავშვის კარიესის რისკის მიხედვით განისაზღვრება.

მნიშვნელოვანია, რომ ყველა ფტორიანი პროდუქტი ბავშვებისთვის მიუწვდომელ ადგილას ინახებოდეს. თუ ეჭვი გაქვთ, რომ ბავშვმა დიდი რაოდენობით კბილის პასტა ან ფტორის გელი ჩაყლაპა, უნდა მიმართოთ ექიმს ან ეროვნულ საწამლავთა საკონსულტაციო ცენტრს (114).

რა არის ფლუოროზის რისკი?

ფლუოროზი არის მინანქრის ფერისა და სტრუქტურის ცვლილება, რომელიც წარმოიქმნება მაშინ, როცა კბილები ჯერ კიდევ ყბის ძვალში ვითარდება და დიდხანს ჭარბი ფტორი მიიღება. ეს მდგომარეობა მხოლოდ კბილების განვითარების პერიოდში, ანუ დაახლოებით რვა წლამდე შეიძლება განვითარდეს; ამოსულ კბილებზე ფლუოროზი არ წარმოიქმნება.

ფლუოროზი სიმძიმის მიხედვით განსხვავებულ იერს იღებს:

• ძალიან მსუბუქი და მსუბუქი: კბილებზე წვრილი თეთრი ხაზები ან გაუმჭვირვალე ლაქები. ხშირად მხოლოდ სტომატოლოგის გასინჯვისას შეინიშნება და ჯანმრთელობის პრობლემას არ ქმნის.
• საშუალო და მძიმე: ყავისფერი ლაქები და მინანქრის ზედაპირის სიხორკლე. ძირითადად იმ რეგიონებში გვხვდება, სადაც სასმელ წყალში ბუნებრივი ფტორის რაოდენობა ძალიან მაღალია.

თურქეთში სასმელი წყლების დიდ ნაწილში ფტორის დონე დაბალია; თუმცა ზოგიერთ რეგიონში, სადაც ბუნებრივად მაღალი ფტორის შემცველი მიწისქვეშა წყლები არსებობს, ფლუოროზის მძიმე შემთხვევები დაფიქსირებულა. ფტორიანი კბილის პასტის რეკომენდებული რაოდენობით გამოყენება კი მძიმე ფლუოროზს არ იწვევს. მცირე ასაკის ბავშვებში მსუბუქი ფლუოროზის რისკის შესამცირებლად პასტის რაოდენობა ასაკის მიხედვით უნდა შეირჩეს და გახეხვა მშობლის მეთვალყურეობით ტარდებოდეს.

როგორ უნდა გამოვიყენოთ ფტორი ბავშვებში?

ბავშვებში ფტორიანი კბილის პასტა პირველი სარძევე კბილის ამოსვლის მომენტიდან, ასაკის შესაბამისი რაოდენობით და მშობლის მეთვალყურეობით უნდა გამოიყენებოდეს. მოქმედი რეკომენდაციები ხაზს უსვამს, რომ კარიესისგან დაცვა მცირე ასაკშიც საჭიროა და სწორი რაოდენობა ფლუოროზის რისკს მინიმუმამდე ამცირებს.

• 0-3 წელი: სულ მცირე 1000 ppm ფტორიდის შემცველი პასტიდან ბრინჯის მარცვლისოდენა (თხელი წასმა).
• 3-6 წელი: 1000-1500 ppm ფტორიდის შემცველი პასტიდან ბარდის მარცვლისოდენა.
• 6 წელზე უფროსი: მოზრდილთა პასტა, ბარდის მარცვლისოდენა.

იმისთვის, რომ ბავშვებმა პასტა არ ჩაყლაპონ, გადმოფურთხება ისწავლონ და პასტა ხილის არომატების გამო ტკბილეულად არ აღიქვან, გახეხვას მშობელი უნდა გაჰყვეს. კარიესის მაღალი რისკის მქონე ბავშვებისთვის სტომატოლოგმა შეიძლება სახლში გამოსაყენებელ პასტასთან ერთად კლინიკაში ფტორის ლაქის დატანაც შესთავაზოს. ფტორის ტაბლეტები ან წვეთები კი დღეს რუტინულად არ რეკომენდებულია; ისინი მხოლოდ ექიმის შეფასებით განიხილება.

მოქმედებს თუ არა უფტორო პასტები?

უფტორო კბილის პასტები კბილებზე ნადების მექანიკურად მოცილებას ეხმარება, მაგრამ კარიესის წინააღმდეგ იმ დადასტურებულ დამცავ ეფექტს ვერ იძლევა, რასაც ფტორიანი პასტები. კბილების გახეხვის კარიესსაწინააღმდეგო ეფექტის მნიშვნელოვანი ნაწილი პასტაში არსებული ფტორიდიდან მოდის.

ბოლო წლებში ბაზარზე ჰიდროქსიაპატიტის მსგავს ალტერნატიულ კომპონენტებს შემცველი პასტებიც არსებობს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კომპონენტებთან დაკავშირებით პერსპექტიული კვლევები არსებობს, მტკიცებულებები ფტორიდის მრავალწლიან და ფართომასშტაბიან სამეცნიერო საფუძველს ჯერ არ მისწვდა. ამიტომ ჯანდაცვის ორგანიზაციები კარიესის პრევენციაში ფტორიან პასტას ძირითად რეკომენდაციად აგრძელებენ.

ადამიანებმა, რომლებსაც უფტორო პასტის არჩევა სურთ, ეს გადაწყვეტილება საკუთარი კარიესის რისკის მცოდნე სტომატოლოგთან საუბრით უნდა მიიღონ. კარიესის მაღალი რისკის მქონე ბავშვისთვის ან მოზრდილისთვის უფტორო პასტამ საკმარისი დაცვა შეიძლება ვერ უზრუნველყოს. ამ და მსგავს საკითხებზე შეკითხვებისთვის გადახედეთ ჩვენს გვერდს — ხშირად დასმული კითხვები.

სწორია თუ არა ფტორთან დაკავშირებული გავრცელებული შეშფოთებები?

არ არსებობს სანდო მტკიცებულება, რომ ფტორის რეკომენდებული რაოდენობით კბილის პასტითა და ლაქით გამოყენება კიბოს, გონებრივი განვითარების შეფერხებას ან ჰორმონალური დარღვევების მსგავს სერიოზულ ჯანმრთელობის პრობლემებს იწვევს. ამგვარი მტკიცებების საფუძვლად არსებული კვლევები უმეტესად იმ რეგიონებში ხანგრძლივ ექსპოზიციას ეხება, სადაც სასმელ წყალში ბუნებრივი ფტორი ძალიან მაღალია, და კბილის პასტის გამოყენებასთან უშუალოდ არ შეიძლება შედარდეს. სამეცნიერო ორგანიზაციები ამ საკითხზე არსებულ მონაცემებს რეგულარულად განიხილავენ და მოქმედ რეკომენდაციებს შესაბამისად აქვეყნებენ.

როდის უნდა მივმართოთ ფტორის პროცედურისთვის ანკარაში?

იმის გასაგებად, თქვენი ან თქვენი შვილის კარიესის რისკი რა დონისაა და რომელი ფტორის პროცედურაა საჭირო, ერთადერთი გზა სტომატოლოგის გასინჯვაა. Çankaya Oran-ში მდებარე ჩვენს პოლიკლინიკაში ვაფასებთ თქვენი პირის ღრუს ჯანმრთელობას და გიხსნით პირად რისკზე მორგებულ დამცავ ზომებს; ვიზიტზე ჩასაწერად შეგიძლიათ დაგვიკავშირდეთ ჩვენი საკონტაქტო გვერდის მეშვეობით.

ხშირად დასმული კითხვები

ჩემი შვილი კბილის პასტას ყლაპავს; საზიანოა?

რეკომენდებული მცირე რაოდენობით გამოყენებისას ხანდახან ჩაყლაპული კბილის პასტა, როგორც წესი, პრობლემას არ ქმნის. თუმცა რეგულარულად დიდი რაოდენობით ჩაყლაპვამ კბილების განვითარების პერიოდში ფლუოროზის რისკი შეიძლება გაზარდოს. ამიტომ პასტის რაოდენობა ასაკის მიხედვით უნდა შეირჩეს და გახეხვა მშობლის მეთვალყურეობით ტარდებოდეს.

რა სიხშირით ედება ფტორის ლაქი?

ფტორის ლაქი ჩვეულებრივ წელიწადში ორიდან ოთხჯერამდე ედება. სიხშირეს სტომატოლოგი ბავშვის ან მოზრდილის კარიესის რისკის მიხედვით განსაზღვრავს. პროცედურა რამდენიმე წუთს გრძელდება და შემდეგ ჭამა-სმის მოკლევადიანი შეზღუდვა რეკომენდებულია.

შეიძლება თუ არა ფლუოროზის ლაქების მკურნალობა?

მსუბუქი ფლუოროზის ლაქები უმეტესად ჯანმრთელობის პრობლემას არ ქმნის და მკურნალობას შეიძლება არ საჭიროებდეს. თუ ესთეტიკურად აწუხებს, შეიძლება განიხილებოდეს ისეთი ვარიანტები, როგორიცაა ზედაპირული გაცვეთა, გათეთრება ან კომპოზიტის დატანა. რომელი მეთოდია შესაფერისი, გასინჯვის შემდეგ წყდება.

სჭირდებათ თუ არა მოზრდილებს მაღალი ფტორიდის შემცველი პასტა?

მოზრდილთა უმეტესობისთვის სტანდარტული ფტორიდის შემცველი კბილის პასტა საკმარისია. პირის სიმშრალის, ხშირი კარიესის ან გაშიშვლებული ფესვის ზედაპირის მქონე კბილების შემთხვევაში ექიმმა უფრო მაღალი ფტორიდის შემცველი პროდუქტები შეიძლება შესთავაზოს. ეს პროდუქტები მხოლოდ ექიმის რჩევით უნდა გამოიყენებოდეს.